Об авторах
Аманбаева Назым Алихановна, магистр медицины, ассистент кафедры семейной медицины №3, НАО «Медицинский университет Астана», Астана, Республика Казахстан
Бримкулов Нурлан Нургазиевич, доктор медицинских наук, профессор кафедры менеджмента научных исследований Кыргызскаой государственной медицинской академии имени И.К. Ахунбаева, Бишкек, Кыргызская Республика
Уразова Салтанат Нургожаевна, доктор медицинских наук, профессор, заведующая кафедрой семейной медицины №3 НАО «Медицинский университет Астана», Астана, Республика Казахстан
Гаркалов Константин Анатольевич, кандидат медицинских наук, доцент, заместитель директора НИИ респираторной медицины НАО «Медицинский университет Астана», Астана, Республика Казахстан
Ганжула Юлия Леонидовна, магистр медицины, ассистент кафедры семейной медицины №3 НАО «Медицинский университет Астана», Астана, Республика Казахстан
Аширматова Исида Бахитовна, магистр медицины, ассистент кафедры семейной медицины №3 НАО «Медицинский университет Астана», Астана, Республика Казахстан
Amanbaeva Nazim Alikhanovna, Master of Medicine, Assistant at the Department of Family Medicine No. 3, NJSC “Astana Medical University”, Astana, Republic of Kazakhstan
Brimkulov Nurlan Nurgazievich, Doctor of Medical Sciences, Professor, Department of Research Management I.K.Akhunbaev Kyrgyz State Medical Academy, Bishkek, Kyrgyz Republic
Urazova Saltanat Nurgojaevna, Doctor of Medical Sciences, Professor, Head of the Department of Family Medicine No. 3, NJSC “Astana Medical University.” Astana, Republic of Kazakhstan
Garkalov Konstantin Anatolyevich, Candidate of Medical Sciences, Associate Professor, Deputy Director of the Research Institute of Respiratory Medicine, NJSC “Astana Medical University” Astana, Republic of Kazakhstan
Ganzhula Yuliya Leonidovna, Master of Medicine, Assistant at the Department of Family Medicine No. 3, NJSC “Astana Medical University” Astana, Republic of Kazakhstan
Ashirmatova Isida Bakhitovna, Master of Medicine, Assistant at the Department of Family Medicine No. 3, NJSC “Astana Medical University” Astana, Republic of Kazakhstan
Аманбаева Назим Алихановна, медицина магистри, №3 үй-бүлөлүк медицина кафедрасынын ассистенти, "Астана медициналык университети" КЭАК, Астана, Казакстан Республикасы
Бримкулов Нурлан Нургазиевич, медицина илимдеринин доктору, профессор, И.К.Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын илимий изилдөөлөрдү башкаруу кафедрасынын профессору, Бишкек, Кыргыз Республикасы
Уразова Салтанат Нургожаевна, медицина илимдеринин доктору, профессор, "Астана медициналык университети" КЭАК, №3 үй-бүлөлүк медицина кафедрасынын башчысы. Астана, Казакстан Республикасы
Гаркалов Константин Анатольевич, медицина илимдеринин кандидаты, доцент, "Астана медициналык университети" КЭАК, Дем алуу жолдорунун медицинасы боюнча илимий-изилдөө институтунун директорунун орун басары, Астана, Казакстан Республикасы
Ганжула Юлия Леонидовна, медицина магистри, "Астана медициналык университети" КЭАК, №3 үй-бүлөлүк медицина кафедрасынын ассистенти, Астана, Казакстан Республикасы
Аширматова Исида Бахитовна, медицина магистри, "Астана медициналык университети" КЭАК, №3 үй-бүлөлүк медицина кафедрасынын ассистенти, Астана, Казакстан Республикасы
Список литературы
1. World Health Organization. Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) – Fact sheet. Geneva: WHO; updated Nov 6, 2024.
2. Chronic respiratory diseases and health equity by 2050: a spotlight on chronic obstructive pulmonary disease and asthma in the
WHO European Region. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2025. Licence: CC BY‑NC‑SA 3.0 IGO.
3. Алекенова Н.У., Назарбаева Р.К., Кошербаева Л.К. Эффективность самоуправления болезнью у больных с ХОБЛ // Вест
ник Казахского национального медицинского университета. 2018. – №2. – С. 135–137.
4. Куколь Л.В., Торкатюк Е.А. Самоуправление заболеванием и его роль в предупреждении обострений при хронической
обструктивной болезни легких // Туберкулез и болезни легких. 2020. – Т. 98 (2). – С. 57–63.
5. Аширова Г.Т., Уразова С.Н., Гаркалов К.А., Аманбаева Н.А., Аширматова И.Б. Влияние самоменеджмента на течение за
болевания и качество жизни у больных с хронической обструктивной болезнью легких // Фармация Казахстана. 2024. –
№6. – С. 28–34.
6. Effing T., Monninkhof E., van der Valk P., et al. Self-management education for patients with chronic obstructive pulmonary
disease // Cochrane Database Syst. Rev. 2007. – №4. – CD002990.
7. Bourbeau J., Julien M., Maltais F., et al. Reduction of hospital utilization in patients with chronic obstructive pulmonary disease:
a disease-specific self-management intervention // Arch. Intern. Med. 2003. – Vol. 163 (5). – P. 585–591.
8. Zwerink M., Brusse-Keizer M., van der Valk P.D.L.P.M., et al. Self-management for patients with chronic obstructive pulmonary
disease // Cochrane Database Syst. Rev. 2014. – №3. – CD002990.
9. Schrijver J., Lenferink A., Brusse-Keizer M., et al. Self-management interventions for people with chronic obstructive pulmonary
disease // Cochrane Database Syst. Rev. 2022. – №1. – CD002990.
10. Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD). Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of COPD. 2021 Report.
11. Драпкина О.М., Шепель Р.Н., Короткова А.В., и др. Обзор развития различных аспектов первичной медико-санитарной
помощи в контексте национальных систем здравоохранения государств – участников СНГ: аспект цифровизации // Пер
вичная медико-санитарная помощь. 2025. – Т. 2 (2). – С. 6–26.
12. Zhuang M., Hassan I.I., Ahmad W.M.A., et al. Effectiveness of digital health interventions for COPD: systematic review and
meta-analysis // J. Med. Internet Res. 2025. – Vol. 27. – e76323.
13. Chung C., Lee J.W., Lee S.W., Jo M.W. Clinical efficacy of mobile app–based, self-directed pulmonary rehabilitation in COPD
// JMIR Mhealth Uhealth. 2024. – Vol. 12. – e41753.
14. Bentley C.L., Powell L., Potter S., et al. The use of a smartphone app and an activity tracker to promote physical activity in
patients with COPD (SMART-COPD) // JMIR Mhealth Uhealth. 2020. – Vol. 8 (6). – e16203.
15. Kooij L., Groen W.G., Groenendaal H., et al. Effectiveness of a mobile health and self-management app in recently discharged
patients with COPD // JMIR Mhealth Uhealth. 2021. – Vol. 9 (2). – e21977.
16. O’Connor L., Wang B., Soni A., et al. Evaluation of an integrated digital and mobile intervention to improve outcomes for patients with moderate to severe COPD // npj Digit. Med. 2025. – Vol. 8. – e118.
17. Sanchez-Ramirez D.C., Nguyen H., Trinh T., et al. Effect of telemonitoring and telerehabilitation on physical activity and quality
of life in COPD // Int. J. Environ. Res. Public Health. 2022. – Vol. 19 (15). – 9657.
18. Lu J.-W., Wang Y., Sun Y., et al. Effectiveness of telemonitoring for reducing exacerbation occurrence in COPD: a systematic re
view // Front. Med. (Lausanne). 2021. – Vol. 8. – 720019.
19. Santos C.D., Rebelo P., Jácome C., et al. Telemonitoring of daily activities compared with the six-minute walk test in COPD //
Sci. Rep. 2021. – Vol. 11. – 13350.
20. Rutkowski S., Buekers J., Rutkowska A., et al. Monitoring physical activity with a wearable sensor in COPD patients // Sensors
(Basel). 2021. – Vol. 21 (8). – 2742.
21. Lundell S., Modig M., Holmner Å., Wadell K. Perceptions of home telemonitoring use among patients with COPD // JMIR
Mhealth Uhealth. 2020. – Vol. 8 (6). – e16343.
22. Jolly K., Sidhu M.S., Bates E., et al. Systematic review of the effectiveness of community-based self-management interventions
among primary care COPD patients // NPJ Prim. Care Respir. Med. 2018. – Vol. 28 (1). – 44.
23. Иманалиева А.И., Биялиева Г.С., Карашева Н.Т., Винников Д.В., Бримкулов Н.Н. Эффективность образовательной про
граммы с применением телефонного мониторинга у пациентов с ХОБЛ и гипертонической болезнью // Вестник Кыргыз
ской государственной медицинской академии им. И.К. Ахунбаева. 2016. – №1. – С. 24–27.
24. Асанбаева А.А., Бримкулов Н.Н. Влияние образовательных программ у пациентов с гипертонической болезнью в соче
тании с ХОБЛ // Кардиологический вестник. 2024. – Т. 19 (2‑2). – С. 187–188.
25. Hu C., Zhang J., Wang L., et al. Efficacy of motion-sensing game–assisted pulmonary rehabilitation in COPD // Games Health J.
2025. – Vol. 14 (1).
26. Patsaki I., Gerovasili V., Haniotou A., et al. Benefits from incorporating virtual reality in pulmonary rehabilitation // J. Clin. Med.
2023. – Vol. 12 (15). – 4914.
27. Nugmanova D., Feshchenko Y., Iashyna L., et al. The prevalence and risk factors of COPD in CIS countries: results of the CORE
study // BMC Pulm. Med. 2018. – Vol. 18. – 26.
28. Естебесова Б.М., Шералиев У.У., Маражапов Н.Х., Сооронбаев Т.М. Бремя ХОБЛ в Кыргызстане // Здравоохранение Кыр
гызстана. 2017. – №1. – С. 9–13.
29. Бримкулов Н.Н., Винников Д.В. Хроническая обструктивная болезнь легких в условиях высокогорья // Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета. 2014. – Т. 14 (2). – С. 166–168.
30. Tabyshova A., Bekshetdar S., Sarybaev A., Margaritopoulos G., van der Molen T. Clinical characteristics, treatment patterns and
economic burden of COPD in Kyrgyzstan: a FRESH AIR study // BMC Pulm. Med. 2021. – Vol. 21 (1). – 326.
31. Almukhanova A.B., Pivtsova A.M., Ismailova U.U. Epidemiological trends of COPD: literature review // Vestnik KazNMU.
2020. – №2. – С. 268–272.
32. World Health Organization. WHO report on the global tobacco epidemic 2019: offer help to quit tobacco use. Geneva: WHO;
2019.
33. World Health Organization. Global strategy on digital health 2020–2025. Geneva: WHO; 2021.
1. World Health Organization. Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) – Fact sheet. Geneva: WHO; updated Nov 6, 2024.
2. Chronic respiratory diseases and health equity by 2050: a spotlight on chronic obstructive pulmonary disease and asthma in the
WHO European Region. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
3. Alekenova N.U., Nazarbayeva R.K., Kosherbayeva L.K. Effectiveness of disease management in patients with COPD // Bulletin of the Kazakh National Medical University. 2018. – No. 2. – P. 135–137.
4. Kukol L.V., Torkatyuk E.A. Self-management of diseases and its role in preventing exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease // Tuberculosis and lung diseases. 2020. - Vol. 98 (2). - Pp. 57-63.
5. Ashirova G.T., Urazova S.N., Garkalov K.A., Amanbaeva N.A., Ashirmatova I.B. The impact of self-management on the course of the disease and quality of life in patients with chronic obstructive pulmonary disease // Pharmacy of Kazakhstan. 2024. - No. 6. - Pp. 28-34.
6. Effing T., Monninkhof E., van der Valk P., et al. Self-management education for patients with chronic obstructive pulmonary
disease // Cochrane Database Syst. Rev. 2007. - No. 4. - CD002990.
7. Bourbeau J., Julien M., Maltais F., et al. Reduction of hospital utilization in patients with chronic obstructive pulmonary disease:
a disease-specific self-management intervention // Arch. Intern. Med. 2003. – Vol. 163(5). – P. 585–591.
8. Zwerink M., Brusse-Keizer M., van der Valk P.D.L.P.M., et al. Self-management for patients with chronic obstructive pulmonary
disease // Cochrane Database Syst. Rev. 2014. – No. 3. – CD002990.
9. Schrijver J., Lenferink A., Brusse-Keizer M., et al. Self-management interventions for people with chronic obstructive pulmonary
disease // Cochrane Database Syst. Rev. 2022. – No. 1. – CD002990.
10. Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD). Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of COPD. 2021 Report.
11. Drapkina O.M., Shepel R.N., Korotkova A.V., et al. Review of the Development of Various Aspects of Primary Health Care
in the Context of National Health Systems of the CIS Member States: A Digitalization Aspect // Primary Health Care. 2025. – Vol. 2 (2). – P. 6–26.
12. Zhuang M., Hassan I.I., Ahmad W.M.A., et al. Effectiveness of digital health interventions for COPD: systematic review and
meta-analysis // J. Med. Internet Res. 2025. – Vol. 27. – e76323.
13. Chung C., Lee J.W., Lee S.W., Jo M.W. Clinical efficacy of mobile app–based, self-directed pulmonary rehabilitation in COPD
// JMIR Mhealth Uhealth. 2024. – Vol. 12. – e41753.
14. Bentley C.L., Powell L., Potter S., et al. The use of a smartphone app and an activity tracker to physical promote activity in
patients with COPD (SMART-COPD) // JMIR Mhealth Uhealth. 2020. – Vol. 8 (6). – e16203.
15. Kooij L., Groen W.G., Groenendaal H., et al. Effectiveness of a mobile health and self-management app in recently discharged
patients with COPD // JMIR Mhealth Uhealth. 2021. – Vol. 9 (2). – e21977.
16. O'Connor L., Wang B., Soni A., et al. Evaluation of an integrated digital and mobile intervention to improve outcomes for patients with moderate to severe COPD // npj Digit. Med. 2025. – Vol. 8. – e118.
17. Sanchez-Ramirez D.C., Nguyen H., Trinh T., et al. Effect of telemonitoring and telerehabilitation on physical activity and quality
of life in COPD // Int. J. Environ. Res. Public Health. 2022. – Vol. 19 (15). – 9657.
18. Lu J.-W., Wang Y., Sun Y., et al. Effectiveness of telemonitoring for reducing exacerbation occurrence in COPD: a systematic re
view // Front. Med. (Lausanne). 2021. – Vol. 8. – 720019.
19. Santos C.D., Rebelo P., Jácome C., et al. Telemonitoring of daily activities compared with the six-minute walk test in COPD //
Sci. Rep. 2021. – Vol. 11. – 13350.
20. Rutkowski S., Buekers J., Rutkowska A., et al. Monitoring physical activity with a wearable sensor in COPD patients // Sensors
(Basel). 2021. – Vol. 21 (8). – 2742.
21. Lundell S., Modig M., Holmner Å., Wadell K. Perceptions of home telemonitoring use among patients with COPD // JMIR
Mhealth Uhealth. 2020. – Vol. 8 (6). – e16343.
22. Jolly K., Sidhu M.S., Bates E., et al. Systematic review of the effectiveness of community-based self-management interventions
among primary care COPD patients // NPJ Prim. Care Respir. Med. 2018. - Vol. 28 (1). - 44.
23. Imanalieva A.I., Biyalieva G.S., Karasheva N.T., Vinnikov D.V., Brimkulov N.N. Effectiveness of an educational program using telephone monitoring in patients with COPD and hypertension // Bulletin of the Kyrgyz State Medical Academy named after I.K. Akhunbaev. 2016. - No. 1. - P. 24-27.
24. Asanbaeva A.A., Brimkulov N.N. The Impact of Educational Programs in Patients with Hypertension Combined with COPD // Cardiological Bulletin. 2024. - Vol. 19 (2-2). - P. 187-188.
25. Hu C., Zhang J., Wang L., et al. Efficacy of motion-sensing game-assisted pulmonary rehabilitation in COPD // Games Health J.
2025. – Vol. 14 (1).
26. Patsaki I., Gerovasili V., Haniotou A., et al. Benefits from incorporating virtual reality in pulmonary rehabilitation // J. Clin. Med.
2023. – Vol. 12 (15). – 4914.
27. Nugmanova D., Feshchenko Y., Iashyna L., et al. The prevalence and risk factors of COPD in CIS countries: results of the CORE
study // BMC Pulm. Med. 2018. – Vol. 18. – 26.
28. Estebesova B.M., Sheraliev U.U., Marazhapov N.Kh., Sooronbaev T.M. Burden of COPD in Kyrgyzstan // Healthcare of Kyrgyzstan. 2017. - No. 1. - P. 9-13.
29. Brimkulov N.N., Vinnikov D.V. Chronic obstructive pulmonary disease in high-altitude conditions // Bulletin of the Kyrgyz-Russian Slavic University. 2014. - Vol. 14 (2). - P. 166-168.
30. Tabyshova A., Bekshetdar S., Sarybaev A., Margaritopoulos G., van der Molen T. Clinical characteristics, treatment patterns and
economic burden of COPD in Kyrgyzstan: a FRESH AIR study // BMC Pulm. Med. 2021. - Vol. 21 (1). - 326.
31. Almukhanova A.B., Pivtsova A.M., Ismailova U.U. Epidemiological trends of COPD: literature review // Vestnik KazNMU.
2020. – No. 2. – pp. 268–272.
32. World Health Organization. WHO report on the global tobacco epidemic 2019: offer help to quit tobacco use. Geneva: WHO;
2019.
33. World Health Organization. Global strategy on digital health 2020–2025. Geneva: WHO; 2021.
1. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму. Өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусу (ӨОО) – Маалымат баракчасы. Женева: ДССУ; 2024-жылдын 6-ноябрында жаңыртылган.
2. Өнөкөт респиратордук оорулар жана 2050-жылга чейин ден соолуктун теңдиги: ДССУнун Европа аймагындагы өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусуна жана астмага көңүл буруу. Копенгаген: ДССУнун Европа боюнча аймактык бюросу; 2025. Лицензия: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
3. Алекенова Н.У., Назарбаева Р.К., Кошербаева Л.К. ӨОО менен ооругандарда ооруларды башкаруунун натыйжалуулугу // Казак Улуттук медициналык университетинин бюллетени. 2018. – № 2. – Б. 135–137.
4. Кукол Л.В., Торкатюк Э.А. Ооруларды өз алдынча башкаруу жана анын өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусунун күчөшүнүн алдын алуудагы ролу // Кургак учук жана өпкө оорулары. 2020. - 98-том (2). - 57-63-беттер.
5. Аширова Г.Т., Уразова С.Н., Гаркалов К.А., Аманбаева Н.А., Аширматова И.Б. Өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусу менен ооругандардын оорунун жүрүшүнө жана жашоо сапатына өзүн-өзү башкаруунун таасири // Казакстандын дарыканасы. 2024. - № 6. - 28-34-беттер.
6. Эффинг Т., Моннинхоф Э., ван дер Валк П. жана башкалар. Өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусу менен ооругандар үчүн өзүн-өзү башкаруу боюнча билим берүү // Кокрейн маалымат базасынын системасы. Кайра карап чыгуу. 2007. - № 4. - CD002990.
7. Бурбо Дж., Жульен М., Малтайс Ф. жана башкалар. Өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусу менен ооругандардын ооруканага жаткырылышын азайтуу: ооруга мүнөздүү өзүн-өзү башкаруу боюнча кийлигишүү // Арх. Интерн. Мед. 2003. – 163-том (5). – Б. 585–591.
8. Зверинк М., Брюс-Кейзер М., ван дер Валк П.Д.Л.П.М. ж.б. Өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусу менен ооруган бейтаптар үчүн өзүн-өзү башкаруу // Кокрейн маалымат базасынын системасы. 2014-ж. – № 3. – CD002990.
9. Шрайвер Ж., Ленферинк А., Брюс-Кейзер М. ж.б. Өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусу менен ооруган адамдар үчүн өзүн-өзү башкаруу боюнча кийлигишүүлөр // Кокрейн маалымат базасынын системасы. 2022-ж. – № 1. – CD002990.
10. Өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусу боюнча глобалдык демилге (GOLD). ӨӨОну диагностикалоо, башкаруу жана алдын алуу боюнча глобалдык стратегия. 2021-жылдагы отчет.
11. Драпкина О.М., Шепель Р.Н., Короткова А.В. ж.б. КМШга мүчө мамлекеттердин улуттук саламаттыкты сактоо системаларынын контекстинде баштапкы медициналык-санитардык жардамдын ар кандай аспектилеринин өнүгүшүнө сереп: санариптештирүү аспектиси // Баштапкы саламаттыкты сактоо. 2025. – 2-том (2). – 6–26-беттер.
12. Чжуан М., Хасан И.И., Ахмад В.М.А. жана башкалар. COPD үчүн санариптик саламаттыкты сактоо кийлигишүүлөрүнүн натыйжалуулугу: системалуу сереп жана мета-анализ // J. Med. Internet Res. 2025. – 27-том. – e76323.
13. Чунг К., Ли Ж.В., Ли С.В., Джо М.В. COPDде мобилдик тиркемелерге негизделген, өз алдынча башкарылуучу өпкө реабилитациясынын клиникалык натыйжалуулугу // JMIR Mhealth Uhealth. 2024. – 12-том. – e41753.
14. Бентли К.Л., Пауэлл Л., Поттер С. жана башкалар. COPD менен ооруган бейтаптардын физикалык активдүүлүгүн жогорулатуу үчүн смартфон тиркемесин жана активдүүлүк трекерин колдонуу (SMART-COPD) // JMIR Mhealth Uhealth. 2020. – 8-том (6). – e16203.
15. Коой Л., Гроен В.Г., Гроендал Х. жана башкалар. Жакында эле ооруканадан чыгарылган COPD менен ооруган бейтаптарда мобилдик саламаттыкты сактоо жана өзүн-өзү башкаруу тиркемесинин натыйжалуулугу // JMIR Mhealth Uhealth. 2021. – 9-том (2). – e21977.
16. О'Коннор Л., Ванг Б., Сони А. жана башкалар. Орточо жана оор COPD менен ооруган бейтаптардын натыйжаларын жакшыртуу үчүн интеграцияланган санариптик жана мобилдик кийлигишүүнү баалоо // npj Digit. Med. 2025. – 8-том. – e118.
17. Санчес-Рамирес Д.К., Нгуен Х., Тринь Т. жана башкалар. COPD оорусунда телемониторингдин жана телереабилитациянын физикалык активдүүлүккө жана жашоо сапатына тийгизген таасири // Эл аралык экология журналы. Коомдук саламаттыкты сактоо. 2022. – 19-том (15). – 9657.
18. Лу Дж.-В., Ван Ю., Сун Ю. жана башкалар. COPD оорусунун күчөшүн азайтуу үчүн телемониторингдин эффективдүүлүгү: системалуу кайра карап чыгуу // Front. Med. (Лозанна). 2021. – 8-том. – 720019.
19. Сантос К.Д., Ребело П., Жаком К. жана башкалар. COPD оорусунда күнүмдүк иш-аракеттерди алты мүнөттүк басуу тести менен салыштыруу // Илимий изилдөө. 2021. – 11-том. – 13350.
20. Рутковски С., Букерс Ж., Рутковска А. жана башкалар. COPD менен ооруган бейтаптарда кийилүүчү сенсор менен физикалык активдүүлүктү көзөмөлдөө // Сенсорлор (Базель). 2021. – 21-том (8). – 2742.
21. Лунделл С., Модиг М., Холмнер Å., Ваделл К. COPD менен ооруган бейтаптар арасында үйдө телемониторингди колдонууну кабылдоо // JMIR Mhealth Uhealth. 2020. – 8-том (6). – e16343.
22. Жолли К., Сидху М.С., Бейтс Э. жана башкалар. Баштапкы медициналык-санитардык жардамдын COPD менен ооруган бейтаптарынын арасында коомчулукка негизделген өзүн-өзү башкаруу кийлигишүүлөрүнүн натыйжалуулугун системалуу карап чыгуу // NPJ Prim. Care Respiration. Med. 2018. - 28-том (1). - 44.
23. Иманалиева А.И., Биялиева Г.С., Карашева Н.Т., Винников Д.В., Бримкулов Н.Н. Өпкөнүн обструктивдүү обструктивдүү оорусу жана гипертония менен ооруган бейтаптарда телефон аркылуу мониторинг жүргүзүүнү колдонуу менен билим берүү программасынын натыйжалуулугу // И.К. Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын бюллетени. 2016. - № 1. - Б. 24-27.
24. Асанбаева А.А., Бримкулов Н.Н. Өпкөнүн обструктивдүү обструктивдүү обструктивдүү оорусу менен айкалышкан гипертония менен ооруган бейтаптарда билим берүү программаларынын таасири // Кардиологиялык бюллетень. 2024. - 19-том (2-2). - Б. 187-188.
25. Ху К., Чжан Ж., Ван Л. ж.б. Өпкөнүн обструктивдүү обструктивдүү оорусунда кыймыл-сезимдүү оюн жардамы менен өпкө реабилитациясынын натыйжалуулугуPD // Games Health J.
2025. – 14-том (1).
26. Патсаки И., Геровасили В., Ханиоту А. жана башкалар. Виртуалдык реалдуулукту өпкө реабилитациясына киргизүүнүн пайдасы // J. Clin. Med. 2023. – 12-том (15). – 4914.
27. Нугманова Д., Фещенко Ю., Яшина Л. жана башкалар. КМШ өлкөлөрүндө COPDдин таралышы жана тобокелдик факторлору: CORE изилдөөсүнүн жыйынтыктары // BMC Pulm. Med. 2018. – 18-том. – 26.
28. Эстебесова Б.М., Шералиев У.У., Маражапов Н.Х., Сооронбаев Т.М. Кыргызстандагы COPDдин жүгү // Кыргызстандын саламаттыкты сактоосу. 2017. - № 1. - Б. 9-13.
29. Бримкулов Н.Н., Винников Д.В. Бийик тоолуу шарттардагы өнөкөт обструктивдүү өпкө оорусу // Кыргыз-Орус Славян университетинин Жарчысы. 2014. - 14-том (2). - 166-168-беттер.
30. Табышова А., Бекшетдар С., Сарыбаев А., Маргаритопулос Г., ван дер Молен Т. Кыргызстандагы ӨӨБДнын клиникалык мүнөздөмөлөрү, дарылоо схемалары жана экономикалык түйшүгү: FRESH AIR изилдөөсү // BMC Pulm. Med. 2021. - 21-том (1). - 326.
31. Алмуханова А.Б., Пивцова А.М., Исмаилова У.У. ӨӨБДнын эпидемиологиялык тенденциялары: адабияттарга сереп // КазНМУнун Вестники. 2020. – № 2. – 268–272-беттер.
32. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун 2019-жылдагы глобалдык тамеки эпидемиясы боюнча отчету: тамекини таштоого жардам берүү сунушу. Женева: ДСУ; 2019.
33. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму. 2020–2025-жылдарга карата санариптик саламаттыкты сактоо боюнча глобалдык стратегия. Женева: ДСУ; 2021.
