№3 (2023)

Россия Федерациясы өнөктөш өлкөлөргө илимий потенциалды жогорулатууда жана жугуштуу ооруларды изилдөөдө кызматташтыктыкеңейтүүдө жардам көрсөтүү боюнча ырааттуу иш алып барууда. COVID-19 пандемиясынын башталышында Россия Федерациясынын. Өкмөтүнүн колдоосу менен Роспотребнадзор калктын SARS-CoV-2ге каршы иммунитетине серомониторинг жүргүзүү боюнча көп этаптуу программаны иштеп чыккан, ал Россия Федерациясында, Кыргыз Республикасында, Беларусь Республикасында, Армения Республикасы жана Тажикстан Республикасында ишке ашырылган. Изилдөөлөр тизмеленген өлкөлөрдүн ар кандай курактагы жана кесипкөй топторун камтыган. Ыктыярчылар SARS CoV-2нин эки негизги антигенине IgG антителолорунун деңгээли боюнча бааланган: нуклеокапсид (Nc) жана S протеининин (RBD) рецепторду байланыштырган домени, алардын инфекциялык же эмдөөдөн кийинки процесстеринде максималдуу өкүлчүлүгүнө байланыштуу. Жалпысынан 2020-2021-жылдары изилдөө башталган өлкөлөрдө пандемия учурунда калктын иммунитетинин деңгээлинин (серопозитивдүү адамдардын үлүшү) жогорулашынын туруктуу тенденциясы байкалган.Ал эми 2022-жылы пандемиянын өнүгүшүнүн кийинки мезгилинде изилдөөгө кошулган өлкөлөрдө калктын олуттуу бөлүгү COVID-19дан манифесттик же симптомсуз түрдө ооруган, ошондуктан статистикалык маанилүү айырмачылыктар жаш курагы, кесиптик жана аймактык калктын, серопреваленттүүлүгү интенсивдүү “эпидемияга каршы” жана 2021-жылдын ортосунда башталган эмдөө өнөктүгүнүн натыйжасында аныкталган жок. 2021-жылдын биринчи жарымында бардык өлкөлөрдө активдүү жүргүзүлүп жаткан коронавируска каршы эмдөө (баштапкы да, бутерда) калктын иммунитетинин деңгээлинин жогорулашынын негизги себептери болуп калды. Ошол эле учурда,серопозитивдүүлүк структурасында RBDга гана антителолору бар адамдардын үлүшүнүн көбөйүшүнө карай жылыш болгон. 2022-2023-жылдардагы пандемиянын кийинки этаптарында серопозитивдүү волонтерлордун дээрлик 90% эки антигендерге (Nc+RBD) антителолор менен гуморалдык иммунитетке ээ болушкан. Пандемиянын кийинки этаптарында, өтө өтүүчү штаммдын пайда болушунун жана вакцинациянын жогорку камтылышынын шарттарында калктын иммунитети “гибриддик” экендиги айдан ачык.

Киришүү. Бул эмгекте эксперименталдык жаныбарлардын бийик тоолуу шарттарга кыска мөөнөттүү адаптация учурундагы лейкоциттердин гемостаз системанын абалына тийгизген таасирин көрсөткөн изилдөөлөрдүн натыйжалары берилген. Изилдөөнүн максаты - адаптациянын 3-күнүндө лейкоциттердин жаныбарлардын канынын коагуляция активдүүлүгүнө таасирин аныктоо. Материалдар жана ыкмалар. Гемостаз системасынын абалын изилдөө гемостазиограмманын стандарттык көрсөткүчтөрүн изилдөө жолу менен жүргүзүлдү. Гемостаз көрсөткүчтөрүн сандык аныктоо АК-37 (Астра лабораториясы, Россия) автоматтык коагулометринде аппараттык ыкманын жардамы менен жүргүзүлдү. Натыйжалар.Биздин натыйжалар гемостаз системасында бийик тоолуу шартка кыска мөөнөттүү адаптация учурунда кадимки плазманы изилдөөдө гиперкоагулемиянын бардык белгилери пайда болоорун көрсөтүп турат, алар адабияттар менен тастыкталган. Эксперименттик келемиштерде лейкоциттери азайган келемиштердин канында лейкоциттери азайбаган келемиштерге салыштырмалуу кандын коагуляциясынын жогорулашы байкалган. Жыйынтыгы.Биздин маалыматтар башка изилдөөлөрдүн натыйжалары менен шайкеш келет, алардын натыйжалары бийик тоолуу шарттарда лейкоциттер гемокоагуляцияга стимулдаштыруучу таасирин тийгизет, тромбоциттердин агрегациясын жогорулатат жана бул таасир алардын тромбопластикалык таасири менен байланыштуу.

Максаты. Интактуу келемиштердин эркектик репродуктивдүү системасынын ткандарында кычкылтекти керектөө процесстеринин абалын изилдөө. Ыкмасы. Интактуу келемиштердин урук бездеринде t 25 Cº температурада Хэнкс чөйрөсүндө Кларк электродунун жардамы менен полярографиялык ыкма менен кычкылтекти керектөө параметрлери эндогендик, экзогендик субстраттарда жана 2,4-ДНПнын катышуусунда изилденген. Жыйынтыктар. Эндогендик субстраттарда кычкылтекти керектөөнүн көрсөткүчү (Vend) 3,71±0,09 нМ O2/мин мг белокту түздү, ал эми экзогендик субстраттардын катышуусунда сукцинат (Vac индикатору) 103% жана (Vglu көрсөткүчү) - 53% га көбөйдү. глутамат жана урук бездери ингибиторлор натрий амиталына жана натрий малонатына туруктуу экени далилденген. Корутунду. Урук бездеринин ткандарынын препараттары эндогендик субстраттарда (Vend) да, экзогендик кычкылдануу субстраттары - сукцинат (Vac) жана глутамат болгондо да кычкылтектин жогорку керектөөсүнө ээ, бул урук безинин иштешин, сперматозоиддердин кыймылдуулугун жана эркектин тукумдуулугун сактоо үчүн чоң мааниге ээ.

Киришүү. Радиациянын урук безинин морфологиясына тийгизген таасири маселеси актуалдуу. Максат. Жалпы тышкы γ-нурлануудан кийин келемиштердин урук бездериндеги морфологиялык өзгөрүүлөрдүн багытын жана даражасын изилдөө. Материалдар жана ыкмалар. Гематоксилин-эозин боёгу менен боёлгон 0,5 жана 1,0 гр дозаларда бирдиктүү жалпы γ-нурланууга дуушар болгон келемиштердин урук бездеринин гистологиялык кесиндилери изилденген. Көрүү талаасында туурасынан кесилген ийилген семифердик түтүкчөлөрдүн саны эсептелген. Сперматогендик эпителийдин абалына жараша ийилген жарым түтүкчөлөр беш түргө бөлүнөт. Жыйынтыктар. 0,5 жана 1,0 Гр нурлануу дозасы менен подгруппалардын препараттарында контролго салыштырмалуу I- биринчи типтеги ийилген түтүкчөлөрдүн саны - контролго салыштырмалуу -50,3% жана -66,9% чейин азайганы (р<0,05) нурландырган учурдан тартып 90 күн өткөндөн кийин аныкталган, 0,5 жана 1,0 Гр дозалары үчүн контролго салыштырмалуу II жана III түрдөгү ийилген түтүкчөлөрдүн саны 75% жана 140% (p<0,05), 363% жана 652% (р<0,05) өскөн. Ошондой эле 2 эксперименталдык топтордо V типтеги түтүкчөлөр болгон, алардын саны 2%дан ашкан. Ошондой эле 2 эксперименталдык топтордо V типтеги түтүкчөлөр болгон дагы, алардын саны 2%дан ашкан. Корутунду. 0,5 жана 1,0 Гр дозаларда жалпы бирдиктүү γ-нурлануу учурунан тартып үч айга чейин урук бездеринин структураларында патоморфологиялык өзгөрүүлөр пайда болот, алар түтүкчөлөрдүн сперматогендик эпителийи бузулганга чейинки жана ага чейинки мезгилде көбүрөөк байкалат. Бул клеткалардын деформациясына алып келет, алардын функцияларынын бузулушуна жана натыйжада эркектин репродуктивдүү системасынын функциясынын бузулушуна алып келет.

Киришүү. Баш-сөөк мээ жаракатынын маселелерин изилдөөнүн теоретикалык бүткөндүгүнө карабастан, дагы деле талаш жараткан жана толук чагылдырылбаган бир катар суроолор калып кедет. Реактивдүү асептикалык менингит менен бактериалдык ириңдүү менингиттердин эрте стадиясында так айырмалоо мүмкүнчүлүгү жок.
Изилдөө максаты. Операциядан кийинки учурда баш сөөк мээ жаракатынын инфекциялык-сезгенүү кабылдоолорун дарылоонун жана алдын алуунун тактикасын жана патогенетикалык негизделген багытты иштеп чыгуу менен натыйжаларды жакшыртуу. Изилдөө материалы жана ыкмалары. Баш сөөк мээ жаракаты жана инфекциялык-сезгенүү кабылдоолору бар 127 бейтапты (109 эркек, 18 аял) дарылоонун натыйжадарана жасалган сереп келтирилген. Изилдөөнүн натыйжалары. Алгачкы жолу баш сөөк мээ жаракатынын операциядан кийинки инфекциялык-сезгенүү кабылдоолору өз алдынча изилдөө обьекти катары бөлүнүп каралган. Баш сөөк мээ жаракатынын нейрохирургиялык кийлигишүүлөрдөн кийинки инфекция лык-сезгенүү кабылдоолоруна комплекстүү баа жана мүнөздөмө берилген. Комплекстүү негизде операциядан кийинки инфекциялык-сезгенүү кабылдоолордун негизги өөрчүү мыйзам ченемдүүлүктөрү изилденген. Инфекциялык-сезгенүү кабылдоолордун өөрчүүсүнүн түзүмдүк өбөлгөлөрү жана алардын өөрчүүсүндө оперативдик кий лигишүүнүн ролу көрсөтүлгөн. Заманбап технологияларды пайдалануу менен инфекциялык-сезгенүү кабылдоолорун изилдөөнүн ыкмалары сунушталган. Жыйынтыгы. Хирургиялык кийлигишүү талаасындагы эң көп кездешүүчү инфекция болуп сөөк остеомиелити болду. Эң көп инфекция козгоочусу болуп коагулаза-терс стафилококтор (34,8%), андан соң Propionebacterium (26,1%) жана Staphylococcus aureus (21,7%) түрлөрү аныкталды.

Киришүү. Алдыңкы көрүү жолу гипофизге тыгыз жакын жайгашкандыктан, нейроофтальмологиялык симптоматика гипофиз аденомасын аныктоодо өзгөчө мааниге ээ. Изилдөөнүн максаты - Транскраниалдык жана эндоскопиялык транссфеноидалдык хирургиялык ыкмалар менен аткарылган операцияга чейинки жана операциядан кийинки нейроофтальмологиялык симпто матиканы аныктоо аркылуу гипофиз аденомасына жабыркаган бейтаптарды дарылоонун натыйжаларын жакшыртуу. Изилдөө материалы жана ыкмалары. Гипофиздин аденомасынан жабыркаган 170 бейтап. Изилденгендердин ичинде эркектер – 72 (42,4%), аялдар – 98 (57,6%). Жабыркагандардын жаш курагы 14 ден 74 жашка чейин. Гипофиздин аденомасынан жабыркаган бейтаптарды дарылоодогу колдонулган транскраниалдык жана эндоскопиялык транссфеноидалдык хирургия ыкмаларынын техникалык жактары, ѳзгѳчѳлүктѳрү, дарылоонун акыбети жана динамикасы изилденген. Натыйжалары. Алгачкы жолу маанилүү клиникалык материалда гипофиз аденомасы бар бейтаптарда нейроофтальмологиялык симптоматиканын шишиктин жайгашуусунан, өсүү өзгөчөлүгүнөн, көлөмдүү түзүмдүн өлчөмүнөн көз карандылыгы статистикалык ишенимдүү экендиги айкындалды. Алгачкы жолу эндосупраселлярдык гипофиз аденомасын ар кандай хирургиялык ыкмалар менен алуудан кийнки нейроофтальмологиялык симптоматиканын динамикасы окшош тайпалардагы бейтаптарда салыштыруу аркылуу изилденген. Хирургиялык дарылоодон кийинки көрүү функцияларынын динамикасынын шишиктин мүнөзүнөн жана көрүү бузулууларынын операцияга чейинки айкындыгынан, ошондой эле көрүү бузулууларынын стадиясынан көз карандылыгына талдоо жасалган. Көрүү функцияларынын эрте жана алыскы операциядан кийинки мезгилде начарлоого алып келүүчү факторлор аныкталган.

Киришүү. Макалада бруцеллезду көзөмөлдөөнү жакшыртуу максатында Жалал-Абад облусунун 2020-2022-жылдардагы шаар тургундарынын бруцеллезуна эпидемиологиялык анализ, оорунун түзүмү жана эпизоотиялык баалоо келтирилген. Изилдөөнүн максаты - облус боюнча шаар калкынын бруцеллез оорусунун өзгөчөлүктөрүнө эпидемиологиялык анализ жүргүзүү. Материалдар жана методдор. Облустук оорулардын алдын алуу жана санитардык – эпидемиологиялык көзөмөлдөө борборунун маалыматтарына негизделген, айлык жана жылдык отчеттук №1 формасы, "Инфекциялык жана мите оорулар жөнүндө" формалары, райондук жана шаардык МСЭКБ, облустук санитардык эпидемиологиялык башкаруу центрине көрсөтүлгөн формалар колдонулду. Натыйжалар жана талкуулар. Акыркы үч жылда облустун аймактарында, өзгөчө бийик тоолуу райондордо оорурунун өсүү тенденциясы байкалып, шаар калкында азайуу байкалган. Ошондой эле 14 жашка чейинки балдар арасында бруцеллездун өсүшү 1,4 эседен 3,2 эсеге чейин байкалган. Бруцеллез оорусунун структурасында курч бруцеллез биринчи орунда турат - 92,4%, экинчи орунда өнөкөт 5,2% жана субактуалуу турат -2,3% кездешет. Бруцеллез диагнозу клиникалык-лабораториялык түрдө 5,3%, бактериологиялык методдун жардамы менен 68,7% жана клиникалык-эпидемиологиялык 31,2% көрсөтүлгөн. Жыйынтыгы. Ошентип, Жалал-Абад облусунун шаарларында жашаган калктын бруцеллез оорусу акыркы үч жылда 32,0 дөн 17,4 кө 100 миң калк көрсөтүчкүндө азайган, мында облустун райондорунда оорунун өсүү тенденциясы байкалган (18,7-24,2 ден 100 миң калкка).

Киришүү. Жатын моюнчасынын рагы онкогинекологияда көп кездешүүчү ооруулардан болуп, заладуу шишиктерден болгон аялдар арасындагы өлүмдүн себептеринде биринчи орунду ээлеп турат. Изилдөөнүн максаты – Бул системалык серептин максаты болуп жатын моюнчасына багытталган жаңы изилдөөлөрдүн толуктугуна баа берүү жана коомдук саламаттык сактоого жана илимий жетишкендиктердин манилүүлүгүн, деталдык улантып изилдөөнү талап кылган багыттарды бөлүү. Материалдар жана ыкмалар. Бул сереп аркылуу жатын моюнчасын аныктоо жана дарылоо боюнча заманбап адабиятттын маалыматтары келтирилген. Ооруунун алдын алуу ыкмалары тууралуу маалыматтар дарт аныктоонун жана дарылоонун негизги учурларын жыйынтыктоо менен берилген. Натыйжалар. Келтирилген сунуштамалар адис онкогинекологдорго жатын моюнчасынын рагы бар бейтаптарды алып барууда индивидуалдык тактиканы иштеп чыгарууга жана бейтаптардын жашоо сапатын жакшыртууга жардам берет. Жыйынтыгы. Фондук жана рак алдындагы оорулары бар бейтаптардагы диагностикалык жана дарылоо иш-чараларын пландаштыруу актуалдуу маселе болуп, аны чечүү менен жатын моюнчасынын рагынын алдын алуу эффективдүүлүгү жогорулайт.

КМШга мүчө-мамлекеттердин 2020-жылга чейинки мезгилге Инновациялык кызматташтыктын мамлекеттер аралык программасынын Е гепатитин серодиагностикалоо үчүн тесттик системаларды түзүү боюнча инновациялык пилоттук долбоорду ишке ашыруунун жыйынтыктары сунушталды. Долбоор И.И. Мечников атындагы Федералдык мамлекеттик бюджеттик мекемеси жана Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо Министрлигинин коомдук саламаттыкты сактоо улуттук институту, Беларусь Республикасынын медициналык жана ветеринария илим-изилдөө профилиндеги илимий-изилдөө мекемелери менен ишке ашырылып жатат.
Изилдөөнүн жыйынтыгында КМШ өлкөлөрүндө басымдуулук кылган 1 жана 3 ВГЕ генотиптеринин, ВГЕге IgG антителолорун санын, ВГЕге IgG антителолорунун активдүүлүгүн, ВГЕге суммардык антителосун, ВГЕге IgM антителолорун, ВГЕнин антигенине детекциясын аныкташ үчүн рекомбинанттуу антигендери иштелип чыккан жана ошондой эле сызыктуу иммундук анализди колдонуу менен ВГЕге антителолорду аныктоо үчүн ырастоочу тест системасы, ВГЕге антителолорду аныктоо үчүн иммунохроматографиялык экспресс-тест жана ПТРдин жардамы менен кан сары суусунда жана кан плазмасында ВГЕге РНКсын аныктоо үчүн жогорку тактыктагы тест системасы иштелип чыкты.
Россия, Кыргызстан жана Беларусия өлкөлөрүндө жүргүзүлгөн серо-эпидемиологиялык жана молекулярдык эпидемиологиялык изилдөөлөрдүн натыйжалары үч өлкөдө тең курч гепатит менен ооругандардын структурасында тастыктоодон жана каттоодон качкан гепатиттин үлүшүнүн ырааттуу көбөйгөнүн көрсөттү.