№4 (2025)

Киришүү. Боор эхинококкозун хирургиялык дарылоонун оптималдуу ыкмасын тандоо маселеси бүгүнкү күндө да талаштуу бойдон калууда. Салттуу түрдө орган сактоочу операциялар артыкчылыктуу болуп келсе, азыркы учурда гидатидалык эхинококкозду дарылоонун радикалдык ыкмалары кеңири иштеп чыгылып, колдонулууда.
Изилдөөнүн максаты. Органдарды сактоочу жана радикалдык хирургиялык кийлигишүүлөрдүн жакынкы жана узак мөөнөттүү натыйжаларын баалоо болду.
Материалдар жана ыкмалар. Боордун гидатид эхинококкозу бар 359 бейтап текшерилген. Алардын ичинен 299 (83,3%) бейтапта биринчи жолку эхинококкоз, 60 (16,7%) бейтапта кайталанган эхинококкоз аныкталган. 176 эркек (49,0%) жана 183 аял (51,0%) болгон.
Натыйжалар. 232 (64,4%) бейтапта салттуу органды сактоочу операциялар жүргүзүлдү. Операциядан кийинки өлүм-житим 0,9% (n=2) түздү. Операциядан кийинки набылдоолор 46 (18,9%) бейтапта катталды. Оорунун кайталануусу 12 (5,2%) бейтапта байкалган. Эң көп кездешкен кабылдоо – фиброздук кондой, ал 28 (12,1%) бейтапта байкалган; алардын ичинен 10 (4,3%) бейтапта абсцесс (ириңдөө) болгон.
127 бейтапта радикалдуу хирургиялык дарылоо жүргүзүлүп, анын ичинен 2 (1,6%) бейтаптын өлүмү менен аяктаган. Операциядан кийинки татаалдашуулар 14 (11,0%) бейтапта катталган. Эң көп кездешкени кан агуу жана өт таштары менен байланышкан татаалдашуулар болуп, алар 9 бейтапта аныкталган. Абдоминалдык кан агуу 5 бейтапта байкалган: 4 бейтапта ал орточо деңгээлде болуп, консервативдүү гемостатикалык терапия менен көзөмөлгө алынган, ал эми бир бейтапта эрте операциядан кийинки мезгилде кан агууну токтотуу үчүн кайра лапаротомия талап кылынган. Эки бейтапта кеңири боор резекциялары жана аралаш операциялардан кийин боор жетишсиздиги өнүгүп, эки учурда тең ал дары-дармек терапиясы менен ийгиликтүү жоюлду.
Жыйынтык. Фиброздук көндөйчөнү жана перицисттик ткандарды радикалдуу алып салуу (перицистэктомия, боордун резекциясы) боордун эхинококкозун хирургиялык дарылоонун тез арадагы жана узак мөөнөттүү натыйжаларын жакшыртат.

Киришүү. Стивенс-Джонсон синдрому сейрек кездешүүчү, негизинен дары-дармек менен шартталган, өмүргө коркунуч туудурган курч, курч, катуу уулуу-аллергиялык оору катары классификацияланган теринин жана былжыр челдин курч оорусу. Бул кечиктирилген ашыкча сезгичтик реакциясынын көрүнүшү болуп саналат жана эритема мультиформасынын оор варианты болуп саналат, мында теринин жабыркашы менен бирге былжыр челдин (экиден кем эмес органдын) бузулушу байкалат. Оор SSc оорусу дүйнө жүзү боюнча миллион калкка орточо 1,3 учурду түзөт, өлүмдүн деңгээли 10% га жетет. Ар кандай инфекциялар, рак жана башка шарттар ооруну козгойт. 50% учурларда, СДС себеби белгисиз бойдон калууда. СДС өнүктүрүүдө дары аллергиясы өзгөчө мааниге ээ, анткени көпчүлүк дарылар үчүн сенсибилизация коркунучу 1% дан 3%ке чейин жетет. SSc өнүгүшүнө алып келиши мүмкүн болгон негизги дары-дармектер болуп антибиотиктер, стероиддик эмес сезгенүүгө каршы препараттар, жергиликтүү анестетиктер, эпилепсияга каршы дарылар, барбитураттар жана вакциналар. Дарылоонун алгачкы 4 жумасында пайда болсо, дары-дармек менен байланышкан себеп аныкталышы мүмкүн. Учурда Стивенс-Джонсон синд- рому өлүмдүн жогорку деңгээли менен мүнөздөлгөн оор патологиялык процесс болуп эсептелет, бул аны өз убагында диагноз коюуну жана интенсивдүү дарылоону талап кылган олуттуу клиникалык жана дерматологиялык көйгөйгө айлантат. Стивенс-Джонсон синдромунан өлүм көрсөткүчү 5-12% түзөт. Улгайган курак жана кошумча оорулардын болушу өлүмдү көбөйткөн олуттуу тобокелдик факторлору болуп саналат.
Изилдөөнүн максаты: Карбамазепинди колдонуудан кийинки татаалдашуу катары SScтин клиникалык жүрүшүн жана дарылоосун сүрөт- төп берүү жана алдын алуу чараларын көрсөтүү. Материалдар жана методдор. Республикалык дерматовенерология борборунун (РТВЦ) дерматология бөлүмүндө дарыланып жаткан пациенттерде карбамазепин менен шартталган Стивенс-Джонсон синдромунун эки клиникалык учуру көрсөтүлдү. Бейтаптар 2025-жылдын август-сентябрь айларында ооруканага жаткырылган. (маалыматтуу макулдук бейтаптардан алынган).
Натыйжалар жана талкуу. Бейтаптар РТВЦ клиникалык көзөмөлгө алынып, 10 күн дарыланышкан. Андан кийин, клиникалык көрүнүш- төрдүн динамикасы деталдуу фоторепортаж менен сүрөттөлгөн. Башка өлкөлөргө окшош, Кыргызстанда Стивенс-Джонсон синдромун аныктоо жана өз убагында дарылоо кыйынчылык жаратууда. Конкреттүү статистиканы жана Кыргызстанда оорунун таралышын баалоо маалыматтын чектелүүлүгүнөн кыйын. Бирок, жалпы дүйнөлүк тенденцияларды эске алуу менен, дары-дармектердин айрым топторун кабыл алган бейтаптар тобокелдиктин жогорулашына кабылат деп болжолдоого болот. Дарыгерлер жана бейтаптар үчүн дары реакцияларынын потенциалын жана симптомдордун биринчи белгилери пайда болгондо дароо медициналык жардамга кайрылуунун зарылдыгын билиши маанилүү.
Жыйынтыктар. Бардык саламаттыкты сактоо адистери карбамазепинди Стивенс-Джонсон синдрому же аны колдонууга байланыштуу башка катуу терс реакциялары бар бейтаптарга кайра жазып берүүдөн такыр баш тартышы керек.

Киришүү. Простата безинин залалсыз гиперплазиясы (аденомасы) 60 жаштан ашкан эркектер үчүн актуалдуу көйгөй бойдон калууда. Анткени, ал жашоо сапатын төмөндөтүүчү заара чыгаруу жолдорунун төмөнкү симптомдору менен мүнөздөлөт. Салттуу монополярдык трансуретралдык резекция (моно-ТУРП) «алтын стандарт» статусуна карабастан, өз маңызы боюнча ткандарды резекциялоо болуп саналат, бул гиперплазияланган ткандын бир бөлүгүн калтырып, оорунун кайталанышын жана функционалдык жактан жетишсиз жакшырууну шарттайт.
Максаты. Простата безинин монополярдык трансуретралдык резекциясынын, биполярдык плазмокинетикалык энуклеациянын жана гольмий лазердик энуклеациянын натыйжалуулугун жана коопсуздугун салыштырмалуу талдоо.
Материалдар жана ыкмалар. 320 бейтаптын ретроспективдүү изил- дөөсү жүргүзүлүп, алар кийлигишүү ыкмасына жараша үч топко бөлүнгөн. Операция учурундагы көрсөткүчтөр, татаалдашуулардын жыштыгы, ошондой эле 12 ай бою симптомдорду жалпы баалоонун Эл аралык системасынын динамикасы, зааранын максималдуу агымы жана калдык зааранын көлөмү бааланган.
Жыйынтыктар жана талкуу. Энуклеациялык ыкмалар радикалдуураак экени аныкталды. Гольмий лазердик энуклеация натыйжалуулуктун эң жогорку коэффициентин (1,02 г/мин) көрсөтүп, функционалдык натыйжалардын максималдуу жакшырышын (зааранын максималдуу агымынын 3,1 эсеге жогорулашы), татаалдашуулардын минималдуу деңгээлин жана ооруканада жаткан мезгилдин олуттуу кыскарышын (2,3 сутка) камсыз кылды.
Корутунду. Гольмий лазердик энуклеация, өзгөчө простатанын чоң көлөмдөгү аденомасы бар бейтаптар үчүн эң коопсуз, радикалдуу жана натыйжалуу ыкма болуп саналат жана простата безинин гиперплазиясында артыкчылыктуу хирургиялык ыкма жана жаңы «алтын стандарт» катары каралууга тийиш.

Киришүү. Кыргыз Республикасында андрологиялык оору жыл сайын өсүү тенденциясы менен оорунун дүйнөлүк деңгээлинде, өзгөчө эркектердин репродуктивдүү курагында таралышы боюнча алдыңкы орундардын бирине алып келет жана аларды тукум улоого терс таасирин тийгизүүчү факторлор катары изилдөө маселелери али чечиле элек.
Изилдөөнүн максаты – заара таштар оруусу менен ооруган, уретропластика операциясынан кийин, жыныс органдарынын ириңдүү-сезгенүү оорулары жана урук безинин кошумча безинин ыйлакча жабыркоолору боюнча эркектердин тукум улоо жөндөмдүүлүгүнө баа берүү, ошондой эле спермограмма изилдөөсүнүн жыйынтыгына ылайык начарлоонун негизги маркерлерин аныктоо.
Материалдар жана изилдөө методдору. Максатка жетүү үчүн уроандрологиялык оорулары бар бейтаптардын 4 клиникалык тобу түзүлгөн. Ар бир бейтап клиникалык дарт койгондон кийин бир айдын ичинде ыктыярдуу макулдук боюнча эякуляттын изилдөөсүнөн өткөн. Алардын натыйжалары Кыргызстанда жашаган дени сак эркектерди контролдук тобу менен салыштырылган.
Жыйынтыктар. Табылгалар эякуляттын көлөмү, сперманын нормалдуу формаларынын үлүшү, кыймылдуулугу, жашоого жөндөмдүүлүгү жана сперманын сапатын баалоо индекси (Фарис) сыяктуу спермограмманын негизги параметрлери боюнча ар кандай урологиялык оорулары бар репродуктивдик курактагы эркектердин тукум улоо жөндөмдүүлүгүнүн төмөндөшүн көрсөтөт.
Корутунду. Репродуктивдүү курактагы эркектердин урологиялык жана андрологиялык патологияларын көзөмөлдөө тукумсуздуктун алдын алуу жана репродуктивдик потенциалды сактайт.

Киришүү. Ятрогендик заара аккыч түтүкчөнүн жаракаттары — жамбаш жана карындын аймагындагы хирургиялык операциялар учурунда пайда болгон оордуктар. Алар пациенттердин сапатына олуттуу таасир этип, дарылоодо кыйынчылыктарды жаратат.
Изилдөөнүн максаты — жаракаттардын себептерин, клиникалык белгилерин, диагностикалык мүмкүнчүлүктөрүн жана дарылоо ыкмаларын изилдөө.
Материалдар жана ыкмалар. 2010-2024-жылдар аралыгында Кыргызстандын Улуттук госпиталында 141 пациенттин медициналык карталары ретроспективдүү жана проспективдүү түрдө каралды. Изилдөөгө кирүү критерийлери жана медициналык маалыматтар такталды. Диагностикада клиникалык белгилер жана УЗИ, КТ, ретрограддык уретерография колдонулду. Маалыматтар SPSS 24.0 программасы менен статистикалык талдоого алынды.
Натыйжалар. Пациенттердин 87,2% аялдар, 12,8% эркектер. Заара аккыч түтүкчөнүн жаракаттары көбүнчө гинекологиялык операциялардан кийинки мезгилде (72,3%) жана дисталдык сегментте (92,2%) аныкталган. Көпчүлүк учурларда диагноз операциядан кийин коюлду (92,9%), ал эми 7,1% операция учурунда аныкталган. Дарылоо ыкмалары арасында уретероцистонеоанастомоз 68,1% менен негизги метод болду, 8,5% бейтаптар нефрэктомияга дуушар болушту.
Талкуу. Заара аккыч түтүкчөнүн анатомиялык жайгашуусу жана кандын байланышы жаракаттарга себеп болуп, диагноздун кечигиши оор татаалдашууларга алып келет. Аз инвазивдүү ыкмалар жана реконструктивдик операциялар ийгиликтүү колдонулуп, бейтаптардын сапатын жакшыртууга мүмкүнчүлүк берет.
Жыйынтык. Ятрогендик заара аккыч түтүкчөнүн жаракаттарын эрте аныктоо жана адекваттуу дарылоо клиникалык жыйынтыктарды жакшыртып, бейтаптардын өмүр сапатын жогорулатат. Операциялардын алдын алуу жана диагностика ыкмаларын өркүндөтүү зарыл.

Киришүү. Заара чыгуу түтүгүндө пайда болгон оору, айрыкча Кыргыз Республикасы сыяктуу эндемиялык зоналарда, кеңири таралган урологиялык оору болуп саналат. Перкутандык нефролитотрипсия (ПНЛ) чоң жана коралл сымал таштарды дарылоодо «алтын стандарт» бойдон калууда, бирок оптималдуу ыкманы тандоо урологиялык коомчулукта натыйжалуулуктун жана ырбоо коркунучунун айырмачылыктарынан улам талаш-тартыштарды жаратууда.
Изилдөөнүн максаты: Бөйрөктөгү чоң жана татаал таштары бар бейтаптарда Перкутандык нефролитотрипсияны аткарууда үстүңкү жана астыңкы чөйчөкчө аркылуу жетүү жолдорунун натыйжалуулугун жана коопсуздугун салыштырмалуу талдоо жүргүзүү.
Материалдар жана ыкмалар. Баштапкы нефролитиазы бар 522 бейтапка (орточо жашы 45,5±10,9 жаш) ретроспективдүү изилдөө жүргүзүлдү. Бейтаптар I-топко (n=215, үстүңкү чөйчөкчө аркылуу жетүү) жана II-топко (n=307, астыңкы чөйчөкчө аркылуу жетүү) бөлүнгөн. Баштапкы натыйжалуулук көрсөткүчтөрү, интра- жана операциядан кийинки ырбоолору бар (Clavien-Dindo шкаласы боюнча), кан жоготуу көлөмү жана заара чыгаруучу жолдордун инфекцияларынын жыштыгы салыштырмалуу талдоого алынды.
Изилдөөнүн жыйынтыктары. Баштапкы натыйжалуулук II-топто статистикалык жактан олуттуу жогору болгон (I топтогу 85,8%га каршы 91,0%, p<0,05). Бул I-топто коралл сымал нефролитиаздын көп кездешүүсү (27,1%) менен түшүндүрүлөт. Астыңкы чөйчөкчө аркылуу жетүү (II-топ) чөйчөкчө-лахонка системасынын перфорациясынын эң жогорку кооптулугу менен байланышкан (2,8%га каршы 5,9%). Плевра көңдөйүнүн жаракаты үстүңкү чөйчөкчө ыкмасы аркылуу жетүүдө гана байкалган (1,0%). Гемотрансфузияга болгон муктаждык жыштыгы I-топто жогору болгон (тиешелүүлүгүнө жараша 5,1% жана 25,1%), бул конкременттердин татаалдыгына байланыштуу болгон.
Талкуу. Перкутандык нефролитотрипсия коопсуз жана натыйжалуу ыкма болуп саналат (эки топто тең Clavien-Dindo III–V ст. ырбоонун
деңгээли төмөн жана салыштырмалуу). Натыйжалуулуктун көрсөткүчү нүн (SFR) айырмачылыктары ыкманын артыкчылыгын эмес, жогорку чөйчөкчө ыкмасынын тобундагы таштардын татаалдыгын чагылдырат. Жогорку чөйчөкчө ыкмасында бөйрөктүн чөйчөкчө бөлүгүнүн тешилишинин коркунучу төмөн, бирок көкүрөк көңдөйүнүн жабыркоо коркунучун минималдуу кылат, ошол эле учурда төмөнкү чөйчөкчө ыкмасы жамбаш бөлүгүнүн жабыркоо коркунучун жогорулатат.
Жыйынтык. Перкутандык нефролитотрипсия нефролитиазды дарылоонун коопсуз ыкмасы болуп саналат жана жетүү ыкмасын тандоо так индивидуалдаштырылышы керек. Үстүңкү чөйчөкчө аркылуу жетүү ыкмасы үстүңкү чөйчөкчөдөгү/заара түтүгүнүн проксималдык бөлүгүндөгү таштар үчүн жана жамбаштын перфорация коркунучун азайтуу максатында көрсөтүлгөн. Жетүү жолун тандоо бөйрөктүн анатомиясы жана конкременттин татаалдыгы менен аныкталат.

Киришүү. Бул макалада пациенттин макулдугунун жана медициналык сунуштарды, анын ичинде фармакотерапияны аткарууга даярдыгынын көрсөткүчү катары "комплаенс" (англисче "комплаенс" - макулдашуу же шайкештик деген сөздөн) түшүнүгү каралат. Комплаенс пациенттин терапия процессине активдүү катышуусун чагылдырат жана көптөгөн факторлордон көз каранды, мисалы, дарылоого мотивация, оору жөнүндө билим деңгээли, психоэмоционалдык абал жана социалдык шарттар. Дарыгер менен бейтаптын өз ара аракеттенүүсүнө, билим берүү программаларына жана медициналык сабаттуулугун жогорулатууга багытталган стратегияларга ишенүүнүн маанилүүлүгү баса белгиленет.
Изилдөөнүн максаты - безетки жана rosacea менен ооруган бейтаптардын шайкештигин баалоо үчүн учурдагы ыкмаларды сүрөттөө болгон.
Материалдар жана методдор. Биз шкалаларды жана анкеталарды, ошондой эле дарылоонун сакталышын жакшыртуу үчүн практикалык ыкмаларды колдондук, мисалы, эскертүүлөр, жеке кеңеш берүү сессиялары жана иллюстративдик материалдар (фотосүрөттөр, слайддар, видеолор), алар зарыл болгон учурда бейтаптарга WhatsApp мессенджери аркылуу жөнөтүлөт.
Натыйжалар жана талкуу. Безеткинин жана rosacea менен ооруган бейтаптардын ылайык изилдөөнүн дисциплинардык табияты, медициналык жана психологиялык адистердин ортосундагы кызматташуунун зарылдыгы, ошондой эле дарылоонун натыйжалуулугу жана экономикалык натыйжалуулугу боюнча сунуштарды сактоонун таасири сүрөттөлөт.
Жыйынтык. Шайкештик дарылоонун ийгилигинин негизги фактору болуп эсептелет, ал психологиялык, тарбиялык жана уюштуруучулук чараларды камтыган комплекстүү мамилени талап кылат.

Киришүү. Көк жөтөл эң оор түрдө ымыркайлар жана кичинекей балдар арасында өтөт, кээде өлүм менен да аякташы мүмкүн. 2014–2024-жылдар аралыгында Кыргыз Республикасында чоңдор, өспүрүмдөр жана балдар арасындагы көк жөтөлгө оорусун анализдөө эң жогорку деңгээл балдар арасында байкалганын көрсөткөн. Ушуга байланыштуу көк жөтөлгө эң көп дуушар болгон жаш курактык топту аныктоо чечими кабыл алынган.
Изилдөөнүн максаты. Кыргыз Республикасынын аймактары боюнча 0–14 жаштагы балдардын көк жөтөл менен оорушун жаш өзгөчөлүгүнө жараша изилдөө.
Материалдар жана ыкмалар. 100 000 калкка эсептелген оорулуулук көрсөткүчтөрүн эсептөө үчүн 2014–2024-жылдар аралыгындагы «Жугуштуу жана мите оорулары боюнча отчет» мамлекеттик отчеттук формасы №1дин маалыматы колдонулган.
Жыйынтыктар жана талкуулар. Кыргызстандагы көк жөтөл боюнча оорулуулуктун көтөрүлүшүн талдоо дүйнөлүк тенденцияларды чагылдырат: баштапкы эпидемиялар ымыркайлар менен байланыштуу болгон, ал эми 2018-жылы жана өзгөчө 2023–2024-жылдары улуураак курактагы балдар арасында оорулуулуктун өсүшү байкалган. 2023–2024-жылдары балдардын массалык түрдө оорууга кабылышы постинфекциондук иммунитети бар кеңири катмарды түзүшү мүмкүн, бул жакынкы жылдары көк жөтөлгө чалдыгуу деңгээлин төмөндөтүүгө алып келиши ыктымал.
Жыйынтык. Акыркы жылдары Кыргызстанда, башка өлкөлөрдөй, эпидемиялык процесске улуу курактагы балдардын катышуусу байкалууда, бул поствакциналдык иммунитеттин төмөндөөсү жана вакцина албаган адамдардын санынын көбөйүшү менен түшүндүрүлөт. Бул иммунопрофилактиканын стратегиясын кайра карап чыгууга жана ар кандай курактагы жана региондогу топтордо иммундук фонду баалоого муктаждык жаратууда.

Киришүү. В гепатит вирусунун вертикалдык жугушу перинаталдык медицинанын актуалдуу көйгөйү бойдон калууда, анткени ал баланын өнөкөт HBV-инфекцияга чалдыгуу коркунучун аныктайт.
Изилдөөнүн максаты. В гепатит вирусунун вертикалдык жугушунун негизги коркунуч факторлорун аныктоо жана жаңы төрөлгөн ымыркайлардын жугушун алдын алуунун ар кандай схемаларынын натыйжалуулугун баалоо.
Материалдар жана ыкмалар. Өнөкөт HBV-инфекциясы бар 231 кош бойлуу аялдын маалыматтарына ретроспективдүү талдоо жүргүзүлдү. Серологиялык, молекулярдык-биологиялык жана лабораториялык көрсөткүчтөр, анын ичинде APRI индекси бааланды. Статистикалык иштетүү χ² критерийи жана Манн–Уитни тестинин жардамы менен жүргүзүлдү.
Натыйжалар жана талкуу. APRI индексинин жогорулашы (p < 0,0001) кош бойлуу аялдарда жаңы төрөлгөн балдардын HBsAg-оң статусунун негизги коркунуч фактору катары аныкталып, вертикалдык жугушту божомолдоодо боор фиброзун баалоонун маанисин көрсөттү. Айкалышкан профилактика (вакцинация + HBIG) инфекциядан толук коргоону камсыз кылган, ал эми жалгыз вакцинация учурунда балдардын 13,1 %ында HBsAg аныкталган (p = 0,009). Вертикалдык жугуш өнөкөт инфекциянын бардык стадияларында, анын ичинде виремиясы төмөн (< 200 000 МЕ/мл) болгон HBeAg-терс формаларында да мүмкүн экендиги аныкталды. Вакцинация менен айкалышкан тенофовирди (TDF) эрте дайындоо вирус жугушун натыйжалуу алдын алып, HBIG колдонулган схемаларга альтернатива боло алат.
Жыйынтык. Антивирустук терапияны жана спецификалык иммунопрофилактиканы айкалыштыруу HBVнин вертикалдык жугушунун коркунучун төмөндөтүүнүн эң натыйжалуу стратегиясы болуп саналат.

Киришүү. Жүрөк-кан тамыр оорулары жаш куракка байланыштуу эмес, башкача айтканда улгайган гана адамдар эмес, жаш курактан тартып эле калыптана баштайт. Андыктан өспүрүм курак коркунучтуу факторлорунун топтолушу үчүн өтө маанилүү мезгил болуп саналат. Маселен, курамында никотин камтылган продукцияларды, анын ичинде электрондук тамекилерди колдонуу, кыймылсыз жашоо образы жана уйкунун жетишсиздиги жүрөк-кан тамыр системасына олуттуу терс таасирин тийгизет.
Кыргызстанда өспүрүмдөр арасында тамеки тартуунун жана вейпингдин жайылышы жана алардын жүрөк-кан тамыр ооруларынын көрсөткүчтөрүнө тийгизген таасири боюнча маалыматтар чектелүү.
Изилдөөнүн максаты. Өспүрүмдөр арасындагы тамеки тартуунун жана вейпингдин жайылышын, ошондой эле алардын жүрөк-кан тамыр көрсөткүчтөрү, уйку жана физикалык активдүүлүк менен байланышын баалоо.
Материалдар жана ыкмалар. Бишкек шаарынын Ленин жана Октябрь райондорундагы соода борборлорунда 13–18 жаштагы өспүрүмдөр арасында бир жолку анонимдүү сурамжылоо жүргүзүлдү (жалпы 68 анкета: 39 уул жана 29 кыз; орточо жашы 16,2 ± 1,5 жаш).
Анкета- жалпысынан никотин камтыган продукцияларды колдонуу (вейпинг, тамеки тартуу, узактыгы жана жыштыгы), өнөкөт оорулардын болушу, физикалык активдүүлүк, уйкунун узактыгы жана сапаты тууралуу суроолорду камтыды. Бардык катышуучуларда жүрөктүн кагышынын жыштыгы (ЖКЖ) жана артериялык кан басымы (АКБ) өлчөндү. Маалыматтар сүрөттөөчү статистика ыкмалары менен талданды. Респонденттер жаш курагы, никотин колдонуу түрү жана жыштыгы, жынысы боюнча топторго бөлүнүп, никотин колдонгон жана колдонбогон топтор салыштырылды.
Натыйжалар жана талкуу. Никотин камтыган продукцияларды колдонуу өспүрүмдөрдүн 50,0 %ында аныкталды. Вейпинг 38,2 %, тамеки тартуу 35,3 % учурларда катталган; вейпинг менен тамекини айкалыштырып колдонуу 23,5 %, бир гана вейп колдонуу 14,7 %, бир гана тамеки тартуу 11,8 % түздү. Никотин колдонуу эркек балдар арасында (66,7 %) кыздарга (27,6 %) салыштырмалуу кыйла жогору болду.
Эркек балдардын тамеки тартуусун салыштырмалуу коркунучу 2,4 эсе жогору (RR = 2,42), ал эми тамеки тартууну баштоонун шанс катышы 5,25ти түздү (OR = 5,25); бул айырмачылыктар статистикалык жактан маанилүү болду (p ≈ 0,002). Жаш курак жогорулаган сайын никотин колдонгон өспүрүмдөрдүн үлүшү көбөйгөн: 13–14 жаштагыларда 0 %дан 17–18 жаштагыларда 71,4 %га чейин.
Жалпы тандалмада АКБ жана ЖКЖнын орточо көрсөткүчтөрү төмөнкүчө болду: систолалык АКБ 116,2 ± 18,1 мм сын. баг., диастолалык АКБ 74,2 ± 16,7 мм сын. баг., ЖКЖ 91,2 ± 18,3 уд/мин. Никотин колдонгон өспүрүмдөрдө систолалык АКБ (120,1 каршы 112,4 мм сын. баг.) жана ЖКЖ (92,6 каршы 89,9 уд/мин) жогору болду.
Систолалык АКБ ≥130 мм сын. баг. болгон өспүрүмдөрдүн үлүшү 20,6 % түздү; никотин колдонгондордо бул көрсөткүч 29,4 %, колдонбогондордо 11,8 % болду. Жогорулаган систолалык АКБнын коркунучу никотин колдонгондордо 2,5 эсе жогору (RR = 2,5), шанс катышы 3,13тү түздү (OR = 3,13); айырмачылыктар статистикалык жактан маанилүү болду (χ² = 4,22, p ≈ 0,04).
Өнөкөт оорулар респонденттердин 13,2 %ында (бронхит, синусит, анемия, псориаз ж.б.) аныкталды. Өспүрүмдөрдүн жарымынан көбү туруктуу физикалык активдүүлүк менен алектенишкен эмес (57,4 %), ал эми күн сайын спорт менен машыккандар 5,9 % гана түздү. Уйкунун орточо узактыгы 7,8 ± 2,2 саатты түзүп, айрым катышуучуларда уйкунун олуттуу жетишсиздиги (2–4 саат) байкалган.
Жыйынтыктар. Кыргызстандагы өспүрүмдөр арасындагы пилоттук изилдөөдө, айрыкча эркек балдар жана улуу жаш курактагы топтор арасында, вейпингдин жана тамеки тартуунун жогорку деңгээлде жайылганы, ошондой эле никотин колдонуу формаларынын айкалышы аныкталды. Никотин колдонгон өспүрүмдөрдө систолалык АКБ жана ЖКЖ жогору болуп, жогору кан басымына ээ адамдардын үлүшү көбүрөөк болду. Никотин жүгү, жетишсиз физикалык активдүүлүк, уйку бузулуусу жана өнөкөт оорулардын айкалышы өспүрүм курагында эле жүрөк-кан тамыр системасы үчүн жагымсыз профиль түзөт. Алынган жыйынтыктар мектептерде жана колледждерде эрте профилактикалык программаларды, анын ичинде АКБ скринингин, никотинден баш тартуу боюнча агартууну жана туруктуу физикалык активдүүлүктү илгерилетүүнү ишке ашыруунун зарылдыгын көрсөтөт.

Киришүү. Бул макалада Евразия экономикалык биримдиги аймагында (ЕАЭБ) радиациялык технологиялар тармагын жөнгө салуунун заманбап ыкмалары каралат, алар иондоштуруучу нурланууну иштетүүнү колдонууда азык-түлүк жана айыл чарба продукцияларынын айланышын, сапатын жана коопсуздугун көзөмөлдөөнү камсыз кылуу үчүн мамлекеттик жөнгө салууга, аралыктан мониторинг жүргүзүүгө жана кайра иштетүү кызматтарынын жана нурланган продукциялардын шайкештигин баалоого негизделген.
Изилдөөнүн максаты - ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин улуттук документтерин жана ЕАЭБдин улуттар аралык мыйзамдарын, ошондой эле мамлекеттик стандартташтырууга жана аралыктан мониторинг жүр- гүзүүгө негизделген радиациялык технологиялар тармагын жөнгө салуунун заманбап ыкмаларын камтыган эл аралык документтерди талдоо, ЕАЭБ рыногунда айланып жүргөн иондоштуруучу нурлануу менен иштетилген азык-түлүк жана айыл чарба продукцияларынын изин, сапатын жана коопсуздугун камсыз кылуу үчүн радиациялык биотехнология жаатында стандартташтыруу, көзөмөлдөө жана көзө- мөлдөө системасын негиздөө жана иштеп чыгуу максатында оптималдуу иштетүү режимдерин негиздөө үчүн эксперименталдык илимий изилдөөлөрдү жүргүзү.
Материалдар жана усулу. Изилдөө ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин мамлекеттер аралык жана мамлекеттик стандарттарын, ЕАЭБ/ТС техникалык регламенттерин жана МАГАТЭнин, ДСУнун жана ФАОнун эл аралык ченемдик документтерин салыштырмалуу талдоо аркылуу жүргү- зүлдү. Ошондой эле натыйжалуу жана коопсуз нурлануу деңгээлдерин камтыган оптималдуу иштетүү режимдерин түзүү үчүн эксперименталдык изилдөө аркылуу жүргүзүлдү. Сапат жана коопсуздук көрсөткүчтөрү менен иондоштуруучу нурлануунун деңгээлинин ортосундагы байланышты аныктоо үчүн продукциянын үлгүлөрү 10 МэВге чейинки энергияга ээ УЭЛР -10-10С2 сызыктуу электрондук ылдамдаткычын колдонуу менен нурлануу менен иштетүүгө дуушар болду
Натыйжалар жана талкулоо. Жүргүзүлгөн илимий изилдөөлөрдүн негизинде ЕАЭБ аймагында иондоштуруучу нурлануу менен азык-түлүк жана айыл чарба продукцияларын кайра иштетүүнүн натыйжалуу башкаруу жана көзөмөлдөө системасынын концепциясы негизделип жана иштелип чыккан, ошондой эле бир катар артыкчылыктуу продукция түрлөрү үчүн оптималдуу технологиялык режим.
Жыйынтыгы. Аралыктан мониторинг жүргүзүү жана жасалма интеллект куралдарына негизделген "Радуризация" адистештирилген аппараттык жана программалык камсыздоо системасы, ошондой эле иондоштуруучу нурланууну жана нурланган продукцияларды кайра иштетүүчү борборлор үчүн заманбап "Жакшы тажрыйбалар" ыктыярдуу сертификациялоо системасы иштелип чыкты жана ЕАЭБ алкагында радиациялык биотехнология жаатында башкаруу жана көзөмөлдөө системасынын негизи катары өнөр жайлык ишке ашыруунун зарылдыгы негизделди.

Киришүү. Кыргыз Республикасында кен казуу өнөр жайын интенси- вдүү өнүктүрүү тоолуу жерлерде иштөө үчүн көп сандагы вахталык жумушчуларды тартууну талап кылат. Ата мекендик адабиятта Кыргыз Республикасынын тоолуу аймактарындагы алыскы өнөр жай объекттеринде медициналык жардамды уюштуруу маселелери жетиштүү изилденген эмес.
Изилдөөнүн максаты. Кыргыз Республикасынын тоолуу аймактарындагы УПОДО кечиктирилгис медициналык жардамды уюштуруунун өзгөчөлүктөрү жана негизги компоненттери жөнүндө маалыматтарды издөө жана жалпылоо.
Материал жана методдор. 30 адабият булактарын издөө жана талдоо жүргүзүлдү. Адабият электрондук базалардан жана 2015-2025-жылдар аралыгында алыскы саламаттыкты сактоо боюнча конференциялардын материалдарынан алынган. Адабий булактар Россия Федерациясында жана Кыргыз Республикасында УПОДО медициналык жардамды уюштуруунун ар кандай түрлөрү боюнча маалыматтарды камтыган. Адабий маалыматтарды талдоодо эмгекте натыйжалуу моделди иштеп чыгуу үчүн кечиктирилгис медициналык жардамды уюштурууда бирдиктүү картинаны жана жалпы мыйзам ченемдүүлүктөрдү түшүнүү максатында негизги аспектилерди бөлүп көрсөтүү үчүн абстракция жана синтез ыкмалары колдонулган.
Натыйжалар жана талкуу. Тоолуу жерлердеги УПОДО медициналык жардамды уюштуруу өндүрүштүк участокто заманбап медициналык инфраструктураны жана логистиканы түзүүгө, өндүрүштүк участокто медициналык персоналды, вахталык жумушчуларды жана биринчи Жардамчылар топторун окутууга, шашылыш медициналык чара көрүү планын уюштурууга багытталышы керек. Медициналык адистер медициналык тез жардам боюнча үзгүлтүксүз окуудан өтүшү керек.
Жыйынтыгы. Тоолуу аймактардагы нөөмөтчүлөрдү медициналык камсыздоо акыркы жылдары өнүгүп келе жаткан медициналык багыттын бир бөлүгү болуп саналат — алыскы саламаттыкты сактоо.Тоолуу жерлердеги алыскы өнөр жай объекттеринде медициналык жардамды уюштуруу маселелери Кыргыз Республикасында кен казуу өнөр жайынын интенсивдүү өнүгүшүнө байланыштуу актуалдуу болуп саналат. Бул маселе боюнча активдүү кошумча изилдөөлөр керек.

Киришүү. Өпкөнүн өнөкөт бүтөлмө оорусу (ӨӨБO) дүйнө жүзү боюнча 380 миллиондон ашык адамга таасир эткен жана жалпы өлүм- дүн үчүнчү себеби болуп саналган глобалдык коомдук саламаттыкты сактоо көйгөйү. Мындай шарттарда өзүн-өзү башкаруу концепциясы маанилүү болуп калат — бул процессте пациент симптомдорду өз алдынча баалоого жана жашоо образын тууралоого, курчуп кеткен учурларды өз убагында таанууга жана оорунун жүрүшүн көзөмөлдөөгө үйрөнөт.
Изилдөөнүн максаты. ӨӨБO өзүн-өзү көзөмөлдөөнун эволюциясын жана заманбап ыкмаларын изилдөө; билим берүү жана санариптик программалардын натыйжалуулугун талдоо, ишке ашыруудагы тоскоолдуктарды жана эл аралык сунуштарды (GOLD, БДССУ) Казакстан Республикасынын жана Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо системасына ынгайлаштыруу келечегин аныктоо болгон.
Материалдар жана методдор. Кароого PubMed, Medline, Cochrane Library жана elibrary.ru эл аралык маалымат булактарынан 2000–2025-жылдар аралыгындагы басылмалар кирген. Бардыгы болуп 60тан ашык булактар талданган, анын ичине Кокрейндин системалык баяндамалары, GOLD клиникалык сунуштары, БДССУнун отчеттору жана ӨӨБO көзөмөлдөөдө санариптик технологияларды киргизүү боюнча изилдөөлөр кирген. Методологиялык база рандомизацияланган көзө- мөлдөнүүчү сыноолордун, мета-анализдердин жана улуттук өзүн-өзү башкаруу программаларынын жыйынтыктарын талдоого негизделген.
Натыйжалар. Өзүн-өзү көзөмөлдөөнун, мета-анализдерде ооруканага жаткыруулардын санын азайтып, оорулуунун жашоо сапатын жакшыртып жана жашына же оорунун оордугуна карабастан натыйжалуу экендиги далилденген. Салттуу ӨӨБO мектептеринин ордуна санариптик чечимдер : мобилдик тиркемелер, телемедицина жана кийилуучу шаймандар келүүдө. Виртуалдуу реалдуулук жана геймификация пациенттердин мотивациясын жана милдеттенмелерин жогорулатат. Ишке ашыруудагы негизги тоскоолдуктар: улгайган пациенттердин санариптик сабаттуулугунун төмөндүгү, маалыматтардын электрондук тутумдарга начар интеграциясы, медициналык кызматкерлер менен IT платформаларынын ортосунда жетишсиз координация. Казакстанда жана Кыргызстанда ӨӨБOнун таралышы 6–8%ды түзөт, бирок диагностика жана өзүн өзү көзөмөлдөө көрсөткүчтөрү төмөн бойдон калууда. Өнүккөн санариптик инфраструктура (eHealth, Densaulyq,Tun- duk) баштапкы медициналык-санитардык жардам деңгэ- элинде, улуттук өзүн-өзү башкаруу программаларын ишке ашыруу үчүн потенциалды түзөт.
Жыйынтыгы. Өзүн-өзү көзөмөлдөө – бул ӨӨБO башкаруунун негизги компоненти болуп саналып , оорунун курчуп кетүү жыштыгын азайтат, ооруканага жаткыруулардын санын кыскартып, жашоо сапатын жакшыртат. Санарип технологиялары (мобилдик тиркемелер, телемониторинг, тагынуучу шаймандар) жекелештирилген кам көрүү үчүн негиз болуп саналат. Казакстан жана Кыргызстан үчүн артыкчылыктуу багыттар: улуттук өзүн-өзү көзөмөлдөө протоколдорун иштеп чыгуу, санариптик маалыматтарды электрондук саламаттык сактоо тутумдарына интеграциялоо жана медициналык кызматкерлерди пациенттерди аралыктан коштоонун ыкмаларына үйрөтүү.