№1 (2026)

Киришүү. Акыркы жылдары Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо системасында санариптик технологиялар активдүү түрдө кир- гизилүүдө. Электрондук медициналык карталар, лабораториялык маалымат базалары жана маалыматтык системалар биомедициналык маалыматтардын ири көлөмүн түзүүдө. Бул маалыматтар диагностика, дарылоо, илимий изилдөөлөр жана саламаттык сактоону башкаруу үчүн чоң мааниге ээ. Ошол эле учурда, аларды пайдалануу маалыматтын агып кетүү коркунучу жана уруксатсыз жетүү сыяктуу тобокелдиктер менен коштолот. Макаланын максаты — Кыргыз Республикасынын биомедициналык маалыматтарды жүгүртүү чөйрөсүн жөнгө салган колдонуудагы ченемдик-укуктук актыларын, ошондой эле саламаттык сактоо тармагындагы киберкоопсуздуктун учурдагы абалын талдоо болуп саналат. Материалдар жана методдор.Кыргыз Республикасынын биомедициналык жана медициналык маалыматтарды башкарууну жөнгө салуучу колдонулуп жаткан нормативдик-укуктук актыларына обзор жүр- гүзүлдү, ошондой эле биомедициналык маалыматтарды башкаруу боюнча эл аралык талаптарга талдоо жасалды. Жыйынтык. Жүргүзүлгөн талдоо бул чөйрөдөгү укуктук жөнгө салуу фрагментардык мүнөзгө ээ экендигин жана аны мындан ары өркүн- дөтүү зарыл экендигин көрсөттү. Корутунду. Мыйзамдарды өркүндөтүү жана киберкоопсуздук чараларын күчөтүү биомедициналык маалыматтарды ишенимдүү коргоону камсыз кылууга жана аларды медициналык жана илимий ишмер- дүүлүктө натыйжалуу пайдаланууга шарт түзөт.

Киришүү. Вирустук гепатиттин таралышынын жаңы эсептөөлөрү 2019жылга салыштырмалуу бир аз төмөндөгөндүгүн көрсөтүп турат, бирок жалпы оорунун деңгээли дагы эле жогору бойдон калууда. Кыргызстан вирустук гепатиттин таралышы боюнча эндемизми жогору өлкөлөрдүн катарына кирет. Изилдөөнүн максаты.Кыргыз Республикасынын калкынын арасында В вирустук гепатитинин таралышын көрсөткүчтөрдүн негизинде аныктоо. Изилдөөнүн материалдары жана методдору. Жашы боюнча стратификация менен кесилиш (керек-чет) ыкмасы колдонулган. Тандоо калктын жаш курагы жана аймактык түзүмдөрүнүн негизинде түзүлдү. Ар бир жаш категориясы үчүн тандоо өлчөмү (n = 12661) ДСУнун 2019жылдагы коронавирус (COVID-19) инфекциясы боюнча калктын жашы боюнча стратификацияланган сероэпидемиологиялык иликтөө 2 протоколуна 27.04.2020 ылайык эсептелген. Статистикалык талдоо Epi Info программалык куралын колдонуу менен жүргүзүлгөн. Жыйынтыктар жана талкуу. Изилдөөнүн жаш диапазону 0 жаштан 70 жашка чейин жана андан жогору болгон. 0 жаштан 29 жашка чейинки курактагылар 37,6%, 30-59 жаштан 44,1%, 60 жаштан жогоркулар 18,3%ды түздү. Республика боюнча гепатит В вирусунун 371 оң учуру аныкталды, бул 3,07%ды түздү (95% CI: 2,77-3,77). 0 жаштан 9 жашка чейинки балдарда оң учурлардын пайызы 0,66%ды түздү. В гепатитинин жогорку таралышы Ош облусунда жана Ош шаарында (4,09%), Талас облусунун тургундары, тескерисинче, эң төмөнкү пайызга (2,13%) ээ. Корутунду. Алынган маалыматтардын актуалдуулугун 30 жаштан 60 жашка чейинки калк арасында ВГВнын таралышынын жогорку пайызы көрсөтүп турат. 19 жашка чейинки балдар жана өспүрүмдөр арасында оорунун азыраак көрсөткүчү байкалууда, бул 2001-жылы профилактикалык эмдөөлөрдүн күн тартибине киргизилген В гепатитине каршы эмдөөнүн натыйжалуулугун көрсөтөт.

Киришүү. Коргошун (Pb) — балдардын эрте жаш курактагы саламаттыгына терс таасир тийгизген артыкчылыктуу уулуу заттардын бири болуп саналат, айрыкча нейрокогнитивдик жана соматикалык өнүгү- үнүн интенсивдүү мезгилинде [4]. Айлана-чөйрөнү коргоо жана санитардык-эпидемиологиялык коопсуздук боюнча жергиликтүү программалар бар болгонуна карабастан, 2024-жылга чейин Кыргыз Республи- касында 13–72 айлык балдардын канындагы коргошундун концентрациясы боюнча системалуу, калкка негизделген маалыматтар жок болгон. Бул боштук көйгөйдүн масштабын объективдүү баалоого, корку- нучтарды стратификациялоого жана далилдүү алдын алуу чараларын пландаштырууга тоскоолдук кылган. [1]. Максат. 6 жашка чейинки балдардын канындагы коргошундун деңгэ элин баалоо жана анын жогору деңгээлде кездешүүсүнүн таралышын аныктоо. Материалдар жана ыкмалар. Изилдөө республиканын 21 калктуу конушунда жүргүзүлдү. Алардын ичинен 18и коргошун деңгээли коопсуз деп эсептелген аймактар болуп саналат; бул аймактардан 13–72 айлык 930 бала камтылды. Калган үч калктуу конушта коргошундун деңгээли жогору экени аныкталган — тактап айтканда, коргошун менен булганган аймактар: Советское айылы (Баткен облусу), Майлуу-Суу шаары (Жалал-Абад облусу) жана Ак-Түз айылы (Чүй облусу). Бул аймактарда 173 баланын маалыматтары изилденди. Жалпысынан изилдөөгө 1 103 бала камтылды.Үлгү көп баскычтуу кокустук тандоо ыкмасы менен түзүлүп, аймактарды, калктуу пункттарды, үй чарбаларын жана балдарды ырааттуу тандоону камтыган, бул географиялык бөлүштүрүү, калктуу пункттун түрү жана социалдык-экологиялык жашоо шарттары боюнча репрезентативдүүлүктү камсыз кылган. Канындагы коргошундун концентрациясын лабораториялык скрининг капиллярдык кан аркылуу 3,3 мкг/дл минималдуу аныктоо чеги бар көчмө LeadCare II анализатору менен жүргүзүлгөн [2]. Изилдөөнүн экологиялык бөлүгү үй чарбаларын текшерүүнү жана беттерде жана үй-тиричилик буюмдарында коргошунду аныктоо үчүн рентген-флуоресценттик (XRF) ыкманы колдонууну камтыган [4,5]. Мындан тышкары, ата-энелер жана камкорчулар арасында сурамжылоо жүргүзүлүп, балдарда коргошун менен уулануу коркунучун жогорулата турган жүрүм-турумдук, тиричилик жана айлана-чөйрөлүк факторлор изилденген [1,4,5]. Натыйжалар. Улуттук деңгээлде Кыргызстандагы ар бир бешинчи балада (21%) ДССУнун сунуштарына ылайык чара көрүүнү талап кылган чектен (5 мкг/дл) ашкан коргошундун деңгээли аныкталган. Бул тынчсыздануу жаратат, анткени алынган маалыматтар экологиялык жактан булганган аймактарда жашаган балдарга гана эмес, жалпы калк ичиндеги кичинекей балдардын коргошунга дуушар болуу деңгээлин чагылдырат. Улуттук репрезентативдүү үлгүдө коргошунга дуушар болуу деңгээли демографиялык көрсөткүчтөр жана аймактар боюнча айырмаланган. Канындагы коргошундун жогору деңгээлдери эркек балдарда, улуу жаштагы балдарда, айыл жеринде жашагандардажана ата-энелери/камкорчуларынын билим деңгээли төмөн болгон балдарда көбүрөөк байкалган. Булганган аймактарда жашаган балдардын канындагы коргошундун деңгээли улуттук орточо көрсөткүчкө салыштырмалуу кыйла жогору болгон. Орточо деңгээлдер булганган аймактарда жашаган эркек балдарда кыздарга караганда жогору болгон. Жыйынтык. Бул изилдөө Кыргызстанда 13–72 айлык балдардын коргошун жүгү боюнча биринчи улуттук далилдүү баалоону камсыздап, аймактык теңсиздикти, Pb-экспозициясынын кумулятивдик мүнөзүн жана келечектеги байкоо циклдери үчүн көчмө жана референттик лабораториялык ыкмалардын колдонууга ылайыктуулугун тастыктады. Алынган жыйынтыктар тереңдетилген аналитикалык жана эпидемиологиялык талдоолор үчүн, ошондой эле балдар арасындагы коргошунду мониторингдөө программаларын мындан ары кеңейтүү үчүн ишенимдүү негиз болуп саналат.

Киришүү. Е гепатит вирусуна (ЕГВ) каршы келген антителаны аныктоо үчүн түпкү натыйжаларына сандык жана сапаттык баа берилген иммуноферменттик анализа (ИФА) методу бир топ натыйжалуу болуп эсептелет. Так критерийлерге негизделген бул ыкма антителалардын концентрациясына бир топ так аныктама берүүнү камсыздайт жана ал гепатит оорусуна туура диагностика, жугуштуу оорулардын түрлөрүнө эпидемиологиялык мониторинг жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк түзөт. Изилдөөнүн максаты. Адамдын канынын сыворткасындагы Е гепатит вирусуна каршы келген IgG-антителанын концентрациясын кыйыр түрдөгү ИФА методунун жардамы менен аныктоо үчүн тест-системаны иштеп чыгуу жана анын натыйжалуулугуна баа берүү. Изилдөөнүн материалдары жана методдору. «ДС-ИФА-АНТИ-HEVG» (ООО «НПО Диагностикалык системалар», Россия) жана recom Weel HEV IgG (Euroimmun, Германия) реагенттерин жыйноо. Anti-Hepatitis E Serum, Human codeлер сыяктуу ВОЗдун эл аралык стандарттарынын үлгүлөрү: 95/584 (NIBSC, Англия); И.И.Мечников атындагы ФГБНУ НИИВСте алынган төмөнкүдөй иммунореагенттер: рекомбинанттык (искусстволук жол менен алынган же генетикалык жактан өзгөртүлгөн материал же белок) антиген ORF2/3-ЕГВ1/3; адамдын IgGга карата моноклоналдык (иммундук системанын белоктору) антителалары («Сорбент», Россия); конъюгироваланган (бири-бири менен байланышкан) хрендин пероксидазосу (калкан бездеринин гормондорунун синтези үчүн зарыл болгон каражат); Коендордун ORF2/3ЕГВ1/3 белогуна болгон поликлоналдык антителалары; адамдардын бири-бири менен байланышкан IgGлары. А, В, С, Е, ВИЧ гепатит вирустарын жана герпесвирустарды жуктарган ден соолугу сак адамдардын кандарынын сывороткилери. Изилдөөнүн натыйжалары жана алардын талкууга алынуусу. Адамдын канынын сыворткасындагы Е (МЕ/мл) гепатит вирусунун IgG концентрациясын аныктоо үчүн иммуноферменттик «Скрин-ЕГВ-IgG» тест-системасы иштелип чыкты. Алардын баары Anti-Hepatitis E Serum, Human, NIBSC code эл аралык ВОЗ_стандарты – АТ-ЕГВ концентрациясын аныктоо максатында 95/584 жасалма калибратордун (текшерүү, түздөө багытындагы жабдуу) жардамы менен синтезделип чыкты жана стандартташтырылды. Скрин-ЕГВ-IgGнын» негизги функ ционалдык өзгөчөлүктөрү ГОСТ 51352-2013түн талаптарына ылайык аныкталды. Тест-система шарттуу түрдө сак-саламат деп эсептелинген (n = 320) жана гепатит оорулуулардын Е (n = 75) кандарынын сыворткаларынын үлгүлөрүндө апробацияланды. ROC-анализдин маалыматтары боюнча тест-системанын диагностикалык сезгичтиги 98,7 %ды, диагностикалык спецификалуулугу — 99,9 %ды түздү. Башка гепатит вирустарынын серологиялык маркерлери жана боордун (n = 83) этиологиясынын (оорунун пайда болуу себептерин жана учурдагы абалын изилдөөчү медицинанын бөлүмү) патологиясы менен «Скрин-ЕГВIgG» үлгүлөрүнун каршылаш келген рективдүүлүгүнүн жок экендиги көрүндү. «Скрин-ЕГВ-IgG» тест-системасынын жана анын коммерциялык аналогу – recomWeel HEV IgG реагенттеринин топтомунун сыноого алынуусу биз иштеп чыккан тест-системанын диагностикалык жактан жогорку сезгичтигин далилдеди. Корутунду. Биз иштеп чыккан тест-система жогорку диагностикалык натыйжалуулукка ээ жана ЕГВге каршы IgG антителанын концентрациясын аныктоо үчүн клиникалык практикада колдонууга сунушталат.

Киришүү. Заара чыгаруучу жолдордун инфекциялары (ЗЧЖИ) бактериялык патологиялардын эң кеңири таралган түрлөрүнүн бири бойдон калууда жана азыркы медицинанын маанилүү көйгөйү болуп саналат. Бул жогорку оорулуулук деңгээли жана козгогучтардын антимикробдук резистенттүүлүгүнүн өсүшү менен байланыштуу. Изилдөөнүн максаты — 2019–2020-жылдар аралыгында Бишкек шаарынын ЦГСЭНдин бактериологиялык лабораториясынын маалыматтарынын негизинде ЗЧЖИ козгогучтарынын микробдук пейзажын жана антимикробдук резистенттүүлүк (АМР) деңгээлин баалоо. Материалдар жана ыкмалар. Изилдөөнүн жүрүшүндө 17 481 заара үлгүсү талданды. Бактериологиялык диагностика классикалык себүү ыкмаларын, HB&L анализаторун колдонуу менен экспресс-скринингди, микроорганизмдерди идентификациялоону жана антибиотиктерге сезимталдыгын диск-диффузиялык ыкма менен аныктоону, ошондой эле ESBL-продукциялоочу энтеробактерияларды жана метициллин-резистенттүү стафилококктарды аныктоону камтыды. Натыйжалар жана талкуу. ЗЧЖИнин негизги козгогучтары Enterobacteriaceae үй-бүлөсүнүн өкүлдөрү экени аныкталды (71,1%), алардын арасында Escherichia coli басымдуулук кылды (82,6–84,5%). Ошондой эле Staphylococcus spp. жана Streptococcus spp. маанилүү үлүштү түздү (ар бири 14,1%). Изилденген мезгилде бөлүнүп алынган микроорганизмдердин жалпы саны дээрлик төрт эсеге көбөйгөнү байкалган, бул уроинфекцияларды аныктоо деңгээлинин өсүшүн чагылдырат. ESBL-продукциялоочу штаммдардын, негизинен E. coli эсебинен, санынын өсүү тенденциясы, ошондой эле коагулаза-терс түрлөрүн кошо алганда метициллин-резистенттүү стафилококктардын таралышынын көбөйүшү аныкталды. Корутунду.Уропатогендердин, айрыкча E. coliнин, эң жогорку сезимталдыгы карбапенемдерге (имипенем, меропенем) карата байкалган. Ал эми цефалоспориндерге, фторхинолондорго жана аминогликозиддерге карата сезимталдык өзгөрмөлүү жана айрым учурларда төмөн экени аныкталды. Алынган маалыматтар ЗЧЖИде антибиотикке туруктуулуктун жайылышын жайлатуу үчүн туруктуу микробиологиялык мониторингдин жана антимикробдук терапияны рационалдуу тандоонун зарылдыгын көрсөтөт.

Киришүү.Медициналык жардам көрсөтүү менен байланышкан инфекциялар (МЖКБИ) оорулуулуктун, өлүмдүүлүктүн өсүшүнө жана бейтаптардын стационарда узак жатуусуна алып келген негизги себептердин бири болуп калууда. Алардын пайда болушу инвазиялык медициналык кийлигишүүлөр, стационарда узак болуу жана инфекциялык контролдоо системасы менен микробиологиялык диагностиканын жетишсиз натыйжалуулугу менен түздөн-түз байланыштуу.
Изилдөөнүн максаты. Бишкек шаарындагы медициналык уюмдарда МЖКБИнин жайылышын баалоо жана алардын пайда болуу коркунуч факторлорун аныктоо.
Материалдар жана ыкмалар. Бишкек шаарындагы стационарларда бир учурлуу (point prevalence) эпидемиологиялык изилдөө жүргүзүлдү. Талдоого 707 стационардык бейтаптын маалыматтары киргизилди. МЖКБИнин бар-жогу, бөлүмдөрдүн түзүмү, инвазиялык процедуралардын жыштыгы, стационарда болуу узактыгы, микробиологиялык изилдөөлөрдүн көлөмү жана антибактериалдык терапиянын колдонулушу бааланды.
Жыйынтыктар жана талкуу. МЖКБИнин жайылышы 2,8% түздү. Эң көп кездешкен формалар клиникалык сепсис жана жасалма дем алдыруу аппаратына байланышкан пневмония болду. Микробиологиялык тастыктоо бейтаптардын болгону 0,8%ында жүргүзүлгөн. Маанилүү коркунуч факторлору катары кан тамырларды катетерлөө, дренаждардын болушу, хирургиялык кийлигишүүлөр жана 7 суткадан ашык стационарда болуу аныкталды. Госпитализация түзүмүндө акушердик- гинекологиялык, хирургиялык жана педиатриялык бөлүмдөр басымдуулук кылды. Антибактериалдык терапия бейтаптардын 36,4%ына дайындалган, бул тастыкталган МЖКБИ учурларынын үлүшүнөн кыйла жогору болуп, эмпирикалык антибиотик колдонуунун кеңири жайылганын көрсөтөт.
Корутунду. Алынган жыйынтыктар микробиологиялык диагностиканы күчөтүү, антибиотиктерди рационалдуу колдонуу программаларын киргизүү жана медициналык уюмдарда инфекциялык контролдоо системасын өркүндөтүү зарылдыгын көрсөтөт.

Киришүү. Кызамык жана кызылча көп жылдан бери колдонулуп келе жаткан вакциналарга карабастан, саламаттык сактоо системасы үчүн маанилүү инфекциялар бойдон калууда. Акыркы жылдары Европанын жана Борбордук Азиянын бир катар өлкөлөрүндө кызамыктын кө- бөйүшү байкалган, бул калктын эмдөө деңгээлинин туруксуздугу жана COVID-19 пандемиясы учурунда пландуу иммундаштыруу иштеринин бузулушу менен шартталган. Кыргызстандагы эпидемиологиялык кырдаалды талдоо ДСУнун аймактык элиминация максаттарына жетүү үчүн өзгөчө мааниге ээ.
Изилдөөнүн максаты — 2002-2025-жылдар аралыгында Кыргыз Республикасындагы кызамык жана кызылча менен ооруу динамикасын баалоо жана эмдөө деңгээлинин эпидемиялык процесске тийгизген таасирин аныктоо.
Материалдар жана ыкмалар. Ретроспективдүү эпидемиологиялык изилдөө жүргүзүлүп, расмий улуттук статистикалык маалыматтар колдонулду. Жылдык интенсивдүү көрсөткүчтөр, эпидемиялар аралык өзгөрүүлөр жана эпидемиялык көтөрүлүүлөр талданды. Кызамык вирусунун генотиптештирүүсү ДСУ аккредитацияланган референс-лабораториясында жүргүзүлгөн.
Жыйынтыктар. Изилденген мезгил ичинде кызамык боюнча төрт ири эпидемиялык көтөрүлүү катталды: 2011, 2014-2015, 2018-2019 жана 2023-2025-жылдары. Эң чоң эпидемия 2014-2015-жылдары болуп, 100 000 калкка 297,7 учур туура келип, чет өлкөдөн алып келинген D8 генотипинин өлкө аймагында таралышы менен мүнөздөлгөн. 2023-2024-жылдардагы өсүш вирусунун бир нече генетикалык варианттарынын жайылышы менен коштолгон. Эпидемиялар аралык мезгилдерде оорунун төмөн деңгээлде болушу эмдөөнүн жетишсиздиги менен шартталган кабыл алуучу топтордун топтолушун көрсөттү. Кызылча боюнча узак мөөнөттүү төмөндөө тенденциясы байкалган, 2010-жылдан кийин көбүнчө спорадикалык учурлар гана катталган, бул инфекциянын элиминациясына жакындыкты билдирет. Кызамык эпидемияларынын негизги факторлору — жетишсиз эмдөө деңгээли, миграциялык кыймыл жана COVID-19 пандемиясынын кесепеттери.
Корутунду. Кыргызстан кызылчаны элиминациялоо босогосуна жакындады; кызамыктын туруктуу элиминациясына жетүү үчүн эмдөө деңгээлин ≥95 % сактоо, эпидемиологиялык көзөмөлдү күчөтүү жана вирус штаммдарынын молекулярдык мониторингин жүргүзүү зарыл.

Киришүү. Кызамык, дифтерия жана көк жөтөл сыяктуу вакцина менен башкарылуучу инфекциялардын (ВБИ) чыгуу коркунучу жогорулаган шартта, Кыргыз Республикасынын медициналык кызматкерлеринин маалымдуулук деңгээли бааланган.
Изилдөөнүн максаты — ВБИнин эпидемиологиясынын негизги аспектилери, нормативдик база, эмдөө, каршы көрсөтмөлөр жана калктын эмдөөдөн баш тартуусунун себептери боюнча билимдерди аныктоо.
Материалдар жана ыкмалары. Сурамжылоо Бишкек, Ош шаарларында жана Жалал-Абад, Талас, Ысык-Көл облустарында жүргүзүлгөн. Жалпысынан 802 респондент — дарыгерлер жана орто медициналык кызматкерлер — катышкан. Сурамжылоо 2024-жылдын 25-ноябрынан 16-декабрына чейин жүргүзүлгөн.
Жыйынтыгы. Эң маанилүү ВБИ катары кызамык белгиленген (75,1% жооптор), бирок катышуучулардын 62% гана актуалдуу нормативдик документти — ССМдин №237 буйругун туура көрсөткөн. Ошондой эле, инфекция очокторунда аракеттердин алгоритмдери жана эмдөөгө каршы медициналык көрсөтмөлөр боюнча билимин жетишсиз экендиги аныкталган. Респонденттердин 53% калктын эмдөө тууралуу маалымдуулугу төмөн экенин эмдөөдөн баш тартуунун негизги себеби катары аташкан.
Сунуштар. Жыйынтыктардын негизинде саламаттык сактоо системасынын эпидемиологиялык даярдыгын жогорулатууга багытталган практикалык чаралар сунушталган. Алардын ичинде: нормативдик документтерге басым жасоо менен медициналык кызматкерлер үчүн онлайн-окуу курстарын киргизүү, жыл сайын билим деңгээлин текшерүү жана калк менен кеңири маалыматтык иштерди жүргүзүү (түйүн аралык кызматташтык формасында) бар.
Жыйынтыгы. Изилдөөнүн жыйынтыктары медициналык кызматкерлерди системалуу түрдө окутуунун жана алардын инфекциялык көзөмөл тармагындагы билимдерин үзгүлтүксүз актуалдаштырып туруунун маанилүүлүгүн көрсөтөт. Бул өзгөчө туруксуз эпидемиологиялык кырдаалда жана ВБИнин алдын алуу боюнча эффективдүү улуттук стратегияны ишке ашыруу үчүн маанилүү.

Киришүү. Профилактикалык эмдөөлөр жугуштуу оорулардын алдын алууда эң натыйжалуу жана экономикалык жактан негиздүү ыкмалардын бири болуп саналат. Саламаттык сактоо системасында ресурстар чектелген шартта, айрыкча Кыргыз Республикасы сыяктуу өтмө экономикасы бар өлкөлөрдө, вакцинация медициналык чара катары гана эмес, социалдык-экономикалык мааниге ээ болгон инвестиция катары да каралат. Анын натыйжалуулугун баалоо эпидемиологиялык көрсөт- күчтөрдү талдоо менен чектелбестен, калктын эмдөө тууралуу маалымдуулук деңгээлин, эмдөөгө карата мамилесин жана иммунизация программаларына катышуу практикасын изилдөөнү камтыйт.
Изилдөөнүн максаты. Калктын вакцинацияга карата мамилесине таасир этүүчү социалдык-демографиялык жана жүрүм-турумдук факторлорду аныктоо, ошондой эле алардын Кыргыз Республикасындагы иммунизация программаларынын социалдык-экономикалык натыйжалуулугундагы ролун баалоо.
Материалдар жана ыкмалар. Изилдөө 2025-жылдын июль айында Кыргыз Республикасынын ар кайсы аймактарындагы калктын арасында жүргүзүлгөн. Изилдөөнүн максаты калктын вакцинация тууралуу билим деңгээлин, профилактикалык эмдөөлөргө карата мамилесин, ошондой эле бул көз караштардын калыптанышына таасир этүүчү факторлорду сандык жана сапаттык ыкмаларды айкалыштыруу аркылуу комплекстүү изилдөө болгон.
Жыйынтыктар жана талкуу. Изилдөө көрсөткөндөй, Кыргыз Республикасындагы калктын вакцинация тууралуу базалык билими бар, бирок терең маалымдуулук чектелген. Көпчүлүк калк эмдөөлөрдүн жугуштуу ооруларды алдын алууга арналганын түшүнөт, бирок алардын бир бөлүгү гана конкреттүү ооруларды ата ала алат. Калктын жалпы эмдөөгө мамилеси оң (77,1 %), бирок шектенгендер (9,1 %) жана вакцинацияны четке каккандар (2 %) бар. Негизги тоскоолдуктарга эмдө- өдөн кийин пайда болушу мүмкүн болгон терс таасирлерге байланыштуу коркуу, вакциналардын курамы жана коопсуздугу тууралуу маалыматтын жетишсиздиги, дезинформациянын таасири, ошондой эле диний жана маданий факторлор кирет. Медициналык кызматкерлер калк үчүн негизги маалымат булагы болуп саналат (59,4 %).
Корутунду. Маалымат берүүнү, жеткиликтүүлүктү жана коммуникацияны комплекс түрдө жакшыртуу калктын вакцинацияга болгон ишенимин жогорулатууга жана профилактикалык эмдөөлөрдүн камтылы- шын кеңейтүүгө мүмкүндүк берет.

Киришүү. Изилдөө этикалык комитеттери (ИЭК) изилдөөлөрдүн катышуучуларынын укуктарын коргоонун жана илимге болгон ишенимди сактоонун негизги механизми болуп саналат. Төмөн жана орто кирешелүү өлкөлөрдө этикалык көзөмөл системалары көбүнчө нормативдик жана институционалдык чектөөлөргө дуушар болот, бул айрыкча COVID-19 пандемиясынын шартында айкын байкалган. Кыргыз Республикасында ИЭКтин ишмердүүлүгү боюнча маалыматтар чек- телүү бойдон калууда. Изилдөөнүн максаты. Кыргыз Республикасындагы ИЭКтин ишмердү- үлүгүн баалоо жана кадимки жана коомдук саламаттык сактоодогу өзгөчө кырдаалдар шартында этикалык экспертизанын натыйжалуулугун чектеген факторлорду аныктоо. Материалдар жана методдор. Изилдөө аралаш дизайнда жүргүзүлдү: ИЭК мүчөлөрүнүн сурамжылоосунун сандык маалыматтарын талдоо жана ИЭК төрагалары менен изилдөөчүлөрдүн маектерин сапаттык талдоо камтылды. Жыйынтыктар жана талкуу. Талдоого иштеп жаткан тогуз ИЭКтин сегизи киргизилди. Алардын жүктөмүндө олуттуу айырмачылыктар жана курамынын тармактар аралык өкүлчүлүгүнүн чектелгендиги аныкталды. ИЭК мүчөлөрүнүн болгону 18,2 % гана биоэтика боюнча формалдуу даярдыктан өткөн, алардын ичинен бир мүчө биоэтика боюнча магистр даражасына жана илимий изилдөөлөрдүн этикасы боюнча квалификацияны жогорулатуу сертификатына ээ болгон, ал эми 45,5 % тиешелүү окутуудан өткөн эмес. Негизги көйгөйлөр катары изилдөөчүлөрдүн биоэтикалык сабаттуулугунун жетишсиздиги, бир- диктүү жол-жоболордун жоктугу жана өзгөчө медициналык эмес изилдөөлөргө байланышкан нормативдик боштуктар белгиленди. ИЭКтин эл аралык каттоосу үзгүлтүккө учураган жана фрагментардык мүнөзгө ээ. Жыйынтык. ИЭКтин иштөөсүнө таасир эткен негизги системалык четөөлөр аныкталды, алардын ичинде бирдиктүү нормативдик-укуктук базанын жоктугу; учурдагы этикалык көзөмөл системасына медициналык эмес изилдөөлөрдүн киргизилбеши; тил тоскоолдуктарына байланыштуу эл аралык этикалык стандарттарга жеткиликтүүлүктүн чектелиши; ИЭКтин эл аралык каттоосунун фрагментардуулугу; ИЭК мүчөлөрүнүн кесиптик даярдыгындагы институционалдык кемчиликтер; изилдөөчүлөрдүн изилдөө этикасы боюнча билимдеринин жетишсиздигинен улам ИЭК менен байланышуудагы кыйынчылыктар.

Киришүү. Кургак учук бүткүл дүйнөдө коомдук саламаттык сактоонун маанилүү көйгөйү бойдон калууда, мында дарылоого кармануу терапиянын ийгилигинде негизги ролду ойнойт. Изилдөөнүн максаты. Кургак учукту дарылоого кармануунун гендердик аспектилерин изилдөө жана жыныс менен дарылоого кармануунун ортосундагы статистикалык маанилүү байланышты аныктоо. Материалдар жана ыкмалар. Бул максатка жетүү үчүн Кыргызстанда амбулатордук дарыланууда болгон 18 жаштан жогорку 401 кургак учук менен ооругандын катышуусу менен сандык талдоо жүргүзүлдү. Сурамжылоо куралдары, анын ичинде Мориски–Грин тести (MMAS-4) колдонулду жана хи-квадрат критерийи менен p-маанисин колдонуу аркылуу статистикалык талдоо жүргүзүлдү. Натыйжалар жана талкуу. Мориски–Грин тестинин жыйынтыгы боюнча дарылоого жогорку кармануу аялдардын 66,2 %ында жана эркектердин 54,3 %ында аныкталды. Дарылоого карманбаган бейтаптардын арасында аялдар 13,2 %, ал эми эркектер 20,3 %ды түздү. Аялдар эркектерге салыштырмалуу дарылоого статистикалык жактан маанилүү түрдө жогору карманууну көрсөтүштү (χ² = 5,9; df = 1; p = 0,015 < 0,05). Бул изилдөөнүн гипотезасын тастыктап, кургак учукту дарылоого карманууну жогорулатуу боюнча программаларды иштеп чыгууда гендердик өзгөчөлүктөрдү эске алуунун зарылдыгын көрсөтөт. Жыйынтык. Кургак учук менен ооругандар үчүн дарылоого карманууну жогорулатуу жана психосоциалдык колдоо көрсөтүү программаларын иштеп чыгууда гендердик өзгөчөлүктөрдү эске алуу зарыл. Эркектер үчүн дарылоонун маанилүүлүгү жөнүндө маалымдуулукту жогорулатууга жана ооруга байланышкан стигманы жоюуга багытталган программаларды иштеп чыгуу сунушталат. Аялдар үчүн медициналык жардамдын жеткиликтүүлүгүн жана социалдык-психологиялык колдоону камсыз кылуу маанилүү.

Киришүү. Кургак учук Кыргызстанда саламаттык сактоонун олуттуу көйгөйү бойдон калууда. Тынчсыздануу жана депрессия дарылоого карманууга жана анын жыйынтыктарына таасир этүүчү кеңири таралган кошо жүрүүчү абалдар болуп эсептелет. Ошол эле учурда өлкөдө кургак учук менен ооругандардын психоэмоционалдык абалы боюнча маалыматтар чектелүү. Изилдөөнүн максаты. Өпкөнүн кургак учугу менен амбулатордук шартта дарыланып жаткан бейтаптарда тынчсыздануу жана депрессия деңгээлин баалоо жана алардын жаш курак жана дарылоонун узактыгы менен өз ара байланышын HADS шкаласынын негизинде аныктоо. Материалдар жана ыкмалар. Кыргызстандын төрт облусунда амбулатордук дарыланууда болгон 401 бейтаптын катышуусу менен кесилиш аналитикалык изилдөө жүргүзүлдү. Тынчсыздануу (HADS-A) жана депрессия (HADS-D) деңгээлдери HADS шкаласынын жардамы менен бааланды. Маалыматтар жаш курактык топтор боюнча (18–29, 30–49, ≥50 жаш) жана дарылоонун узактыгы боюнча (<4, 4–12, >12 ай) талданды. Параметрдик эмес ыкмалар (Краскел–Уоллис тести, Пирсондун χ² критерийи) колдонулду. Клиникалык маанилүү симптоматика ≥8 балл босогосунда аныкталды. Маалыматтарды чогултуу KoBoToolbox платформасы аркылуу жүргүзүлдү, ал эми статистикалык иштетүү жана графикалык визуалдаштыруу R 4.4.3 (2025-02-28, ucrt) программалык чөйрөсүндө RStudio 2025.09.2 (Build 418) (Posit Software, АКШ) интерфейсин колдонуу менен аткарылды. Натыйжалар жана талкуу. HADS-A шкаласы боюнча ≥8 балл алган жогору деңгээлдеги тынчсыздануу бейтаптардын 29,4 %ында, ал эми HADS-D боюнча ≥8 балл алган депрессия 39,4 %ында аныкталды. Тынчсыздануунун деңгээли 30–49 жаш курактык топто статистикалык жактан жогору болгон (p=0,035), ал эми депрессия ≥50 жаштагы бейтаптарда жогору катталган (p=0,0098). Дарылоонун узактыгы тынчсыздануунун деңгээлине таасир эткен жок, бирок депрессия боюнча 12 айдан ашык дарылоодо көрсөткүчтөрдүн өсүшүнө карата чектик мааниге жакын тенденция байкалган.Жыйынтык. Кургак учук менен ооругандардын арасында тынчсыздануу жана депрессия кеңири таралган. Депрессия көбүнчө 50 жаштан жогору бейтаптарда, ал эми тынчсыздануу орто жаш курактагы бейтаптарда көп кездешет. Алынган маалыматтар Кыргызстанда кургак учук боюнча амбулатордук программаларда психикалык саламаттыкты регулярдуу скринингден өткөрүү жана психосоциалдык колдоону күчөтүү зарылдыгын негиздейт.

Киришүү. Кыргыз Республикасы дүйнөдө вирустук гепатит оорусунун өсүшүнүн кыйла жогорку темптери менен 7 өлкөнүн катарына кирет, бул өлкөнүн калкынын саламаттыгын сактоону жана чыңдоону камсыз кылууда каралып жаткан көйгөйдү социалдык-демографиялык позициядан актуалдаштырат. Максат. Кыргыз Республикасынын курактык категориясына жана региондоруна жараша ретроспективдүү маалыматтардын негизинде в вирустук гепатитинин көп жылдык динамикасын талдоо. Изилдөө методдору. Маалымат чогултуу акыркы 10-15 жыл ичинде Кыргыз Республикасынын бардык региондорунда В вирустук гепатитине чалдыккандыгы жөнүндө отчеттордун архивдик маалыматтарына жетүү жолу менен жүргүзүлдү. Лабораториялык анализдер ферменттик иммундук анализ (ИФА) аркылуу тастыкталат. Статистикалык маалыматтарды талдоо МТЧ программасынын жардамы менен жүргүзүлдү. Жыйынтыктар. ВГВ оорусу бардык курактык категорияларды камтыйт, ал тургай бир айлык балдарга да таасир этет. 2009-жылы эң көп жуккан 23,8 хп 20-29 жаштагы адамдар, бирок 2020-жылы бул көрсөткүч 6 эсе төмөндөп, 4,52 хге жеткен. 10-19 жаштагы өспүрүм курагында коэффициент 0,2 Вт (2024) чейин төмөндөгөн, 2011-жылга салыштырмалуу 14,5 Вт, башка изилдөөлөр дагы ушундай эле натый- жаларды көрсөткөн. Бишкек шаарында оору эң көп катталган 5,4 ят жана Жалал-Абад облусу 5,0 коч. Төмөнкү көрсөткүчтөрдү Талас 3,3 плевостной жана Нарын областы 2,0 кочмондор көрсөтүүдө. Корутундулар. Бир нече аймактарда акыркы 1 жылда 10 жашка чейинки балдардын арасында гепатиттин бирдиктүү учуру жок. Бойго жеткен ишке жарамдуу, вакцинацияланбаган калктын басымдуу болуу жагына курактык курамдын өзгөрүшү белгиленген. Учурда калктын аялуу катмарына В вирустук гепатитине каршы эмдөөнүн көрсөт- күчтөрүн андан ары кеңейтүү боюнча иштер жүрүп жатат.

Киришүү. Макалада Чүй облусундагы саламаттык сактоо кызматкерлеринин арасында гемоконтакттык вирустук гепатиттердин жайылышы боюнча алынган жыйынтыктар берилет.
Изилдөөнүн максаты. Чүй облусундагы саламаттык сактоо кызматкерлеринин арасында гемоконтакттык вирустук гепатиттердин жайылышын баалоо жана В гепатитине каршы эмдөөдөн өтүү деңгээлин аныктоо.
Изилдөөнүн материалдары жана ыкмалары. Кесилиштик (кросс-секциялык) изилдөө жүргүзүлгөн. 2024-жылга карата маалыматтар, анын ичинде эмдөө боюнча маалыматтар, Чүй облусунун дарылоо-профилактикалык мекемелеринен чогултулган. Статистикалык маалыматтарды иштетүү жана талдоо Microsoft Excel программасын колдонуу менен жүргүзүлгөн.
Натыйжалар. Алынган маалыматтар инфекция жуктуруу тобокелдиги сакталып турганын көрсөтүп, жумуш ордунда алдын алуу чараларын күчөтүү зарылдыгын айгинелейт.
Корутунду. Изилдөөнүн жыйынтыктары гемоконтакттык вирустук гепатиттер Чүй облусундагы саламаттык сактоо кызматкерлеринин арасында эпидемиологиялык жактан маанилүү бойдон калып жатканын көрсөттү. В гепатитинин вирусу (HBV), С гепатитинин вирусу (HCV) жана D гепатитинин вирусу (HDV) аныкталуу көрсөткүчтөрү жаш куракка, иш стажына жана кан менен байланыштын жыштыгына жараша айырмаланып, кесиптик топтолгон тобокелдикти чагылдырат.

Киришүү. Курч респиратордук вирустук инфекциялар салттуу түрдө дүйнөдө эң кеңири таралган жугуштуу оорулардын катарына кирет жана жыл сайын жалпы оорулардын олуттуу үлүшүн түзөт. Изилдөөнүн максаты- Кыргыз Республикасында сасык тумоо жана курч респиратордук вирустук инфекция-19 эпидемиологиялык өзгөчө- лүктөрүн изилдөө. Материалдар жана ыкмалар. Изилдөөнүн материалдары жана ыкмалары оорулардын алдын алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл департаментинин КРВИ жана сасык тумоо жана COVID‑19 оорулары боюнча 2020-2025-жылдар аралыгындагы отчеттук материалдары болгон. Ошондой эле Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин электрондук саламаттык сактоо борборунун жана коронавирус инфекциясына каршы күрөшүү боюнча республикалык штабдын отчеттук маалыматтары болду. Жыйынтыктар жана талкуулар. COVID‑19 пандемиясынын мезгилинде КРВИ жана сасык тумоонун үлүшү убактылуу төмөндөгөн, бул респиратордук оорулардын түзүмүнүн өзгөрүшү, жаңы инфекциянын пайда болушу жана карантиндик иш-чаралардын таасири менен байланышкан. Кыргыз Республикасында коронавирус оорусунун динамикасы эпидемиялык процесстин этаптуулугун жана гетерогендүүлүгүн чагылдырган көрүнүп турган төрт толкун структурасы менен мүнөздөлөт. Балдардын COVID‑19 оорусунун деңгээли чоң кишилерге салыштырмалуу төмөн экендиги белгиленди, бул сероэпидемиологиялык изилдөөлөрдүн жыйынтыгы менен тастыкталат, ошентип 0-9 жаш курагында коронавирусуна каршы антителолор пандемиянын башталышында 16,5% болгон жана изилдөөнүн ар бир этабы менен 79,9% га чейин көбөйгөн. Жыйынтык. Калктын жалпы ооруга чалдыгуусунда курч респиратордук вирустук инфекциянын жана сасык тумоонун үлүшүнүн динамикасы байкалган мезгилде 60-77% ды түзөт. Кыргызстандагы COVID-19 пандемиясынын өнүгүү динамикасы дүйнөлүк пандемиялык тенденциялар менен окшош болгон.

Киришүү. Өсүмдүк тектүү азык-түлүктөрдүн сапатына экологиялык булгануунун таасирин баалоо максатында Баткен облусунда (техногендик таасир зонасы) жана Талас облусунда (көзөмөл зонасы) өстүрүлгөн сабиз менен картошкадагы уулуу металлдардын (коргошун, кадмий, мышьяк, сымап, сурьма жана селен) курамы изилденди. Баткенде 16 картошка жана 7 сабиз үлгүсү, Таласта – 19 картошка жана 8 сабиз үлгүсү алынды. Жалпысынан кабыгы алынган жана алынбаган фракцияларды кошкондо 50 үлгү изилденди. Изилдөөнүн максаты. Ар түрдүү техногендик жүк астындагы аймактарда өстүрүлгөн картошка менен сабиздин кабыгында жана жумшак бөлүгүндө уулуу металлдардын курамын баалоо жана калк үчүн мүмкүн болгон саламаттык коркунучтарын аныктоо. Материалдар жана ыкмалар. Уулуу элементтердин курамы индуктив дүү байланышкан плазма менен масс-спектрометрия ыкмасы (ICP-MS) аркылуу аныкталды. Маалыматтар статистикалык ыкмалардын жардамы менен иштетилди. Жыйынтыктар. Изилдөөнүн жыйынтыктары Баткен облусунан алынган үлгүлөрдө уулуу элементтердин концентрациясы кыйла жогору экенин көрсөттү, айрыкча жашылчалардын кабыгында алдын ала кылдат жуулганына карабастан. Эң жогорку булгануу деңгээли кадмий, сурьма, сымап жана мышьяк боюнча аныкталды, айрым учурларда кадмий менен сымаптын көлөмү белгиленген жол берилген чектен (ПДК) ашып кеткен. Алынган маалыматтар кабыктын уулуу металлдарды топтоо жөндөмүнүн жогору экенин жана техногендик таасир шарттарында өстүрүлгөн жашылчаларды колдонуу калктын ден соолугу үчүн мүмкүн болгон коркунучтарды жаратышы мүмкүн экенин көрсөтөт. Корутунду. Жүргүзүлгөн изилдөө көрсөткөндөй, Баткен облусунун техногендик таасири бар аймактарында өстүрүлгөн сабиз менен картошкада уулуу металлдардын (As, Cd, Sb, Hg, Pb) концентрациясы көзөмөл районуна караганда кыйла жогору болгон. Эң жогорку көрсөткүчтөр кабыгында катталган, бул продуктуну туруктуу колдонууда адамдын саламаттыгына коркунуч жаратышы мүмкүн экенин көрсөтөт. Натыйжалар өсүмдүктөрдүн оор металлдарды топурактан системалуу түрдө сиңирип алышын жана жашылчанын сапатын үзгүлтүксүз көзөмөлдөөнүн, ошондой эле калк арасында санитардыкагартуу иштерин жүргүзүүнүн зарылдыгын баса белгилейт.

Киришүү. Антибиотиктерге туруктуулук (АМР) XXI кылымда саламаттык сактоо системалары үчүн эң олуттуу глобалдык коркунучтардын бири катары толук калыптанды. Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму АМРди глобалдык саламаттыкка болгон негизги коркунучтардын катарына кошуп, туруктуу штаммдардын үлүшүнүн өсүшү антибактериалдык терапиянын натыйжалуулугун төмөндөтүп, хирургиялык кийлигишүүлөрдү, трансплантацияны, химиотерапияны жана интенсивдүү терапияны коопсуз жүргүзүү мүмкүнчүлүгүнө шек туудурарын баса белгилейт. Изилдөөнүн максаты. АМР боюнча эпидемиологиялык көзөмөлдүн эл аралык жана регионалдык тажрыйбасын жалпылоо жана анын негизинде Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо шарттарына ылайыкташтырылган, GLASS, CAESAR жана EARS-Net стандарттарына шайкеш келтирилген антибиотиктерге туруктуулукту мониторингдөө тутумун түзүүгө илимий жактан негизделген ыкмаларды Бишкек шаарынын мисалында иштеп чыгуу. Материалдар жана ыкмалар. Макала обзордук-аналитикалык изилдөө болуп саналат. Обзорго төмөнкүлөр киргизилди: (1) **Бүткүл дүй- нөлүк саламаттык сактоо уюму**нун, **European Centre for Disease Prevention and Control**дун, ошондой эле GLASS, EARS-Net жана CAESAR тармактарынын глобалдык жана регионалдык отчеттору; (2) АМРдин глобалдык жүгү, анын экономикалык кесепеттери жана эпид- көзөмөл моделдери боюнча эл аралык басылмалар; (3) Кыргыз Республикасынын улуттук нормативдик-методикалык документтери; (4) «Бир ден соолук» («One Health») ыкмасына негизделген эл аралык демилгелердин жана Борбор Азия өлкөлөрүндө ишке ашырылган долбоорлордун отчеттору жана концептуалдык документтери. Жыйынтыктар жана талкуулоо. Обзор GLASS маалыматтарына ылайык, лабораториялык жактан ырасталган бактериалдык инфекциялардын ар бир алтынчысы стандарттык терапияга туруктуу экенин көрсөтөт, мында АМРдин эң жогорку жүгү төмөн жана орто кирешелүү өлкөлөргө туура келет. Грам-терс патогендер (E.coli, Klebsiella pneumoniae, Acinetobacter spp., Pseudomonas aeruginosa ) өзгөчө мааниге ээ болуп, фторхинолондорго, III–IV муундагы цефалоспориндерге жана карбапенемдерге карата туруктуулуктун жогорку деңгээлин көрсөтү- үдө. Туруктуу эпидкөзөмөл системалары лабораториялык диагностиканын стандартташтырылган ыкмаларын, артыкчылыктуу патогендердин жана клиникалык материалдардын так аныкталган тизмесин, ошондой эле маалыматтарды өткөрүүнүн жана талдоонун туруктуу каналдарын талап кылат. Өлкөнүн негизги медициналык борбору катары Бишкек үчүн негизги боштуктар аныкталды: туруктуу локалдык резис- тенттүүлүк карталарынын жоктугу, мамлекеттик жана жеке лабораториялардын маалыматтарынын фрагментациясы, клиницисттердин агрегатталган маалыматтарга жеткиликтүүлүгүнүн чектелиши жана антибиотиктерди акылга сыярлык колдонуу (antibiotic stewardship) жана инфекциялык көзөмөл программалары менен байланыштын алсыздыгы. Жыйынтык. Жүргүзүлгөн обзор Бишкек шаарынын мисалында АМР мониторинг тутумун түзүү илимий жана практикалык жактан негиздүү экенин тастыктайт. GLASS, CAESAR жана EARS-Net принциптерин Кыргызстан шарттарына ылайыкташтыруу мониторинг үчүн артыкчылыктуу патогендердин жана клиникалык материалдардын тизмесин иштеп чыгууга, ошондой эле шаардык деңгээлдеги бирдиктүү АМР маалыматтар базасынын прототибин түзүүгө мүмкүнчүлүк берет. Сунушталган модель өлкөнүн башка региондоруна кийинки масштабдоонун пилоттук негизи катары кызмат кылып, улуттук саламаттык сактоо системасынын АМР коркунучуна туруктуулугун жогорулатууга өбөлгө түзө алат.

Киришүү. COVID-19 пандемиясы жогорку деңгээлдеги белгисиздик шартында башкаруучулук чечимдерди ыкчам кабыл алуу зарылдыгын актуалдаштырды. Бул контекстте эпидемиологиялык кырдаалды талдоого жана анын өнүгүү сценарийлерин алдын ала айтууга мүмкүндүк берген негизги инструменттердин бири катары математикалык модел дөө кеңири колдонулду. Максаты. COVID-19 илдетине байланыштуу математикалык моделдө- өнүн учурдагы багыттарын системалаштыруу жана аларды ресурстары чектелген аймактар үчүн колдонуу мүмкүндүгүн баалоо. Материалдар жана ыкмалар. Макалада COVID-19 эпидемиясын математикалык моделдөөнүн заманбап ыкмалары боюнча системалаштырылган адабияттарга сереп берилет. Классикалык компартменттик моделдер (SIR, SEIR жана алардын модификациялары), убакыт катарларына негизделген моделдер (ARIMA, SSA), жасалма интеллект элементтери менен гибриддик моделдер, ошондой эле агентке негизделген жана стохастикалык моделдер каралат. Жыйынтыктар. Ар кандай эпидемиологиялык шарттарда, анын ичинде Кыргыз Республикасы сыяктуу ресурстары чектелген өлкө- лөрдө бул моделдердин колдонууга ылайыктуулугу талданды. CoMo Consortium платформасынын алкагында SEIR моделин колдонууга өзгөчө көңүл бурулду. Ар кандай моделдердин негизги артыкчылыктары жана чектөөлөрү сүрөттөлүп, жергиликтүү шарттарга ылайыкташтыруу боюнча сунуштар берилди. Корутунду. COVID-19 пандемиясынын шартында моделдөөнү эпидемиологиялык көзөмөл, ыкчам статистика жана тобокелдиктерди баалоо менен айкалыштыруу ыкчам чараларды тез өзгөрүп жаткан кырдаалга ылайык адаптациялоого мүмкүндүк берди.

Киришүү. Макалада тамактануунун учурдагы абалы жана анын жугуштуу эмес оорулардын (ЖЭО) жайылышы менен байланышы, дүйнөлүк жана Кыргыз Республикасындагы азык-түлүк чөйрөсүнүн өзгөчөлүк- төрү, ошондой эле негизги патогенетикалык механизмдер — өнөкөт сезгенүү, оксидативдик стресс жана митохондриялык дисфункция талдоого алынат. Тамактанууну жакшыртууга жана ЖЭО жүгүн азайтууга багытталган мамлекеттик чаралар жана сунуштар да каралат [1, 5–12, 19, 20]. Максаты. Кыргыз Республикасынын калкынын тамактануу түзүмүнө комплекстүү анализ жүргүзүү, анын жугуштуу эмес оорулардын жайылышына тийгизген таасирин баалоо, тамактануунун ден соолукка тийгизген негизги патофизиологиялык механизмдерин аныктоо жана рационду жана азык-түлүк чөйрөсүн жакшыртуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу. Материалдар жана ыкмалар. 2015–2025-жылдардагы эл аралык илимий адабияттарга (ДСУ, ФАО, Nature Reviews, The Lancet), ошондой эле улуттук изилдөөлөргө — STEPS 2019, COSI 2021–2023 жана FEEDCities 2021 — аналитикалык обзор жүргүзүлдү. Тамактануунун глобалдык, регионалдык жана улуттук тенденцияларын салыштырма талдоо аткарылды. Натыйжалар. Тамактануу жугуштуу эмес оорулардын өнүгүшүндөгү негизги коркунуч фактору болуп саналат жана бул оорулар Кыргызстанда өлүмдүн жана майыптыктын түзүмүндө алдыңкы орунду ээлейт. Тузду, кантты, каныккан жана транс майларды, ультра-иштетилген азыктарды ашыкча колдонуу, ошондой эле жашылча-жемиштердин, тамак-аш булактарынын жана микронутриенттердин жетишсиз керектелиши семирүүнүн, артериалдык гипертензиянын, 2-типтеги кант диабетинин, жүрөк-кан тамыр ооруларынын жана рак ооруларынын айрым түрлөрүнүн өсүшүнө алып келет. Улуттук изилдөөлөрдүн (STEPS 2019, COSI 2021–2023, FEEDCities 2021) маалыматтары Кыргызстандын калкынын тамактануу жүрүм-турумунда терс тенденциялар бар экенин тастыктайт [2–4]. Корутунду.Тамактануу жугуштуу эмес оорулардын модификациялануучу коркунуч фактору катары негизги роль ойноорун эске алуу менен, ден соолукка пайдалуу азык-түлүк чөйрөсүн жана туура тамактануу жүрүм-турумун калыптандыруу улуттук коомдук саламаттык сактоо саясатынын артыкчылыктуу багыттарынын бири болушу керек. ДСУнун сунуштарына жана улуттук стратегияларга негизделген секторлор аралык чараларды ишке ашыруу жугуштуу эмес оорулардын жүгүн азайтып, Кыргыз Республикасынын калкынын жашоо сапатын жакшыртууга өбөлгө түзөт [1, 6, 9–11, 19, 20].