№4 (2024)

Киришүү. Кыргыз Республикасынын улуттук статистикалык комитетинин маалыматына таянсак жалпы өлкөнүн жарандарынын арасында
улгайган жана кары адамдардын саны жылдан жылга карай өсүүдө.Ал эми ошол адамдырдын 12ден 18 пайызга чейинкиси курч аппендицит дарты менен хирургиялык бөлүмдөргө жаткырылат жана дарыланышат. Курч аппендицит кечиктирилгис хирургияда кеңири таралган жана жакшы изилденген оорулардын бири экенине карабастан улгайган жана кары адамдарда курч аппендицитти аныктоо жана даарылоо толук изилденбеген бойдон калууда. Изилдөөнүн максаты. Улгайган жана кары адамдардагы курч аппендицит дартында лапароскопиялык жол менен жана ачык түрдө жасалган операциялардын жыйынтыктарын баалоо. Материалдар жана методдор. Изилдөө Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин Академик М. М. Мамакеев атындагы Улуттук хирургиялык борборунда дарыланган улгайган жана кары адамдардын арасында жургүзүлдү. 01.01.2022 жылдан баштап 01.01.2024 жылга чейин академик М. М. Мамакеев атындагы Улуттук хирургия борборуна курч аппендицит дарты аныкталып, операция болуп дарыланган 60 жаштан 90 жашка чейинки бейтаптардын оору баяндарына ретроспективдүү изилдөө жүргүзүлдү. Изилдөөгө жалпысынан 166 бейтап катышты, алардын 58 бейтап негизги топко, ал эми 108 бейтап контролдук топко бөлүндү. Натыйжалар жана талкуулоо. Операциялардын узактыгын эсептегенде ачык жол менен жасалган аппендэктомиянын узактыгы лапароскопиялык операциянын узактыгынан бир топ эле узак болгон. Ачык
аппендэктомия 50±20 минут. Лапароскопиялык аппендэктомия - 30±5 минут. Бейтаптардын операциядан кийинки ооруканада жаткан убак-
тысын карап көргөнүбүздө лапароскопиялык жол менен операция болгон бейтаптардын убактысы 4,0±2,0 күндү түзсө, ачык жол менен операция болгондордун убактысы 7,0±4,0 күндү түзгөн. Улгайган жана кары адамдарда курч аппендицитти дарылоодо видеолапароскопиялык технологияларды колдонуу экономикалык жагынан да алганда натыйжалуу болуп эсептелет. Ал лапароскопиялык операциянын узактыгы азэкени жана бейтаптардын операциядан кийинки убакта ооруканада жатуусунун кыска убакытка созулганы менен түшүндүрүлөт. Жыйынтыгы. Лапароскопиялык аппендэктомия улгайган жана кары адамдардагы курч аппендицитти дарылоодо тандалып алына турган операциянын түрү болуп саналат..

Киришүү. Зыяндуу шишиктер менен кош бойлуулук - онкология жаатындагы татаал маселе болуп саналат. Кош бойлуулукту башкаруу тактикасынын негизин дарыгерлер адистеринин биргелешкен талкуусу
түзүшү керек жана кош бойлуулукка байланыштуу чечим анын
мөөнөтүнө,оорунун стадиясына жана дарылоо ыкмаларына жараша
болот. Рактын кайталануу коркунучуна жана эне менен балага кош бойлуулуктун башка терс натыйжаларына таасир этүүчү факторлорду эске
алуу зарыл.
Изилдөөнүн максаты - Оң өпкөнүн залалдуу шишиги менен ооруган
бейтаптын хирургиялык дарылоодон кийин, анын ичинде пневмонэктомиядан кийин ийгиликтүү кош бойлуулуктун жана төрөттүн клиникалык учурун көрсөтүү.
Материалдар жана ыкмалар. КР ССМ Улуттук онкология жана гематология борборунун көкүрөк онкология бөлүмүнүн оорунун тарыхын
изилдөө.
Натыйжалар жана талкуулоолор. Оң өпкөнү залалдуу шишиктен
алып салгандан кийин кош бойлуулуктун жана төрөттүн сак саламат
натыйжасы.
Жыйынтыгы. Сунушталган материал бейтаптын жана балдардын ден
соолугуна коркунуч келтирбестен залалдуу шишикти радикалдуу дарылоодон кийин кош бойлуулуктун жана төрөттүн мүмкүндүгүн
көрсөтөт ,бирок буга карабастан,ар бир учур өтө жекече болуп саналат
жана ошого жараша пайда болгон кош бойлуулуктун жыйынтыгы
жөнүндө чечим кабыл алуу керек болгон маалыматтардан жана факторлордон баштап,онкологдордун жана акушер-гинекологдордун катышуусу менен биргелешкен консилиумдун жардамы менен

Киришүү. Ашказан челиндеги лимфоиддик топтомолор темасы боюнча
актуалдуу илимий маалыматтар, ар кандай авторлордун ашказан челиндеги лимфоиддик топтомолор Хеликобактер пилори инфекция менен байланышы жөнүндө божомолдору. Бул темалар боюнча илимий эмгектерге шилтемелер. Ашказандагы лимфоиддик массаларды изилдөөдөгү боштуктар. Изилдөөнүн максаты – Адамдын ашказан дубалдарында лимфоиддик массалардын нормада бар же жок экендигин аныктоо. Эгер бар болсо, алардын рельефин сүрөттөө, өлчөмдөрү жана саны.
Учурдагы лимфоиддик массалар органдын Хеликобактер пилори бактериясынын инфекциясы менен байланышы бар-жогун жөнүндө маалымат.
Материалдар жана методдор. Ашказандын дубалдарындагы иммундук структураларды аныктоо үчүн жаңы ыкмасы колдонулду, органдын ар кайсы бөлүктөрүндөгү лимфоиддик массаларды көрүүгө болот. МБС-9 микроскобу (40 эсе чоңойтуу), фото камера жыйынтыктарды визуалдаштыруу үчүн колдонулган. Өз изилдөөлөрүнүн натыйжалары жана талкуу. Гематоксилин Гаррис менен боелгон адамдын ашказанынын препараттары колдонулган. Сүрөттөр жарыктын астында тартылган. Лимфоиддик массалардын
саны жана өлчөмү таблицалары келтирилген. Адамдын ашказан челиндеги нормада лимфоиддик массалардын далилдери келтирилген, мурда алар жок деп эсептелген.
Жыйынтыгы. Адамдын ашказанын жакшыраак диагноздоо жана дарылоо үчүн, лимфоиддик массаларды аныктоонун жаңы ыкмасы сунушталды. Ошондой эле медицина боюнча окуу китептерине жана окуу куралдарына жаңы маалыматтарды киргизүү сунушталды.

Киришүү. Пост-ковид синдрому - бул коронавирустук пандемиядан
кийин пайда болгон жаңы термин. Ал астеникалык, когнитивдик синдромдор, өпкө фиброзы жана башка органдардын жана системалардын
бузулушу түрүндөгү ар кандай системалык жабыркоо менен мүнөздөлөт. COVID-19дагы көптөгөн органдардын бузулушу туруктуу
симптомдордун спектринин көрүнүшү менен аныкталат. Пост-ковид синдромунун клиникалык көрүнүштөрүнүн сүрөттөлгөн учурларына карабастан, COVID-19 узак мөөнөттүү кесепеттерин аныктоочу себептер жана факторлор бүдөмүк бойдон калууда. COVID-19 менен ооруган бейтаптарды байкоодо аталган инфекция менен ооруган
бейтаптарда, инфекциядан кийинки жыт жана даамдын дисфункциясы, ковидден кийинки өпкө фиброзы, башка өнөкөт ооруларга терс таасирин тийгизген жүрөк-кан тамыр көрүнүштөрү аныкталды. Ушуга байланыштуу, COVID-19 менен ооруканага жаткырылган оорулууларда
пост-ковиддик синдромдун пайда болуусунун жана жаңы инфекциянын жагымсыз жүрүшүн билүү өтө маанилүү. Изилдөөнүн максаты – Ош облусунун жашоочуларында пост-ковиддик синдромдун клиникалык симптомдорунун көрүнүштөрүнүн спектрин изилдөө болуп саналат. Изилдөөнүн материалдары жана методдору. 2020-2024-жылдар аралыгында Ош облустар аралык клиникалык ооруканасына (мындан ары
- ООАК) коронавирустук инфекция диагнозу менен жаткырылган 360 бейтапка перспективдүү анализ жүргүзүлүп, ошол эле оорулууларга пост-ковиддик синдрому менен байкоо жүргүзүлдү. Маалыматтарды
иштетүү жана статистикалык талдоо R- студия (Kruskal-Wallis rank sum test; Pearson's Chi-squared test) аркылуу жүргүзүлүп, Медиана
(IQR) n (%) аныкталды. Натыйжалар. Коронавирустук инфекциянын менен ооруган бейтаптарды узак мөөнөткө байкоо жүргүзүүдө 174 (ооругандардын жалпы
санынан) пост-ковиддик синдром диагнозу аныкталган, анын ичинде оорунун курч мезгилинде болгон симптомдордун сакталышы жана жаңы симптордун пайда болушу байкалды. Пост-ковид синдромунун
мультисистемалык көрүнүшү астеникалык синдром (алсыздык, чарчоо, уйкунун бузулушу), неврологиялык бузулуулар (баш оору, агеузия, гипомнезия, концентрациянын бузулушу) жана дем алуу системасынын,
ашказан-ичеги-карын, жүрөк-кан тамыр системасынын жана эндокриндик системанын көйгөйлөрү менен мүнөздөлгөн. 2 жылдан бери сакталып калган симптомдор: жалпы алсыздык, даам сезүүнүн жоголушу,
жыттын жоголушу, дем алуунун кыйындоосу, миалгия, диарея, көкүрөктүн оорушу, жөтөл, депрессия сыяктуу симптомдор менен
мүнөздөлдү. Жаңы катталган симптомдордун ичинен муундардын оорусу (81,1%) жана тынчсыздануу (63,25%) COVID-19дан кийин
көпчүлүгүндө кеңири таралган. Жыйынтыгы. Пост-ковид синдрому дем алуунун кыйындашы, жыттын жана даамдын жоголушу, жалпы алсыздык, ошондой эле жаңы
симптомдордун катталышы сыяктуу кээ бир симптомдордун узакка созулушу менен мүнөздөлөт. Бул дагы медициналык көзөмөлдү жана реабилитацияны талап кылат.

Киришүү. Кыргыз Республикасында (КР) кургак учук оорулуулугунун бара-бара төмөндөшүнүн фонунда өпкөдөн тышкаркы кургак учуктун структурасында сөөктөрдүн жана муундардын жабыркашы учурларынын көбөйүшү байкалууда. Максаты. Сѳѳк-муун кургак учугунун (СМКУ) таралышын жана тобокелдик факторлорун изилдөө.
Материалдар жана ыкмалары. Кыргыз Республикасындагы СМКУ боюнча кырдаалды изилдөөдө КУ 06 каттоо формасы, УФБнын сөөк хирургиясы бөлүмүндө дарыланган бейтаптардын медициналык карталары, 2021-2023-жылдардагы кургак учуктун МИС электрондук маалымат базасындагы бейтаптардын электрондук медициналык
карталары колдонулган. Бул изилдөөгө кирген 600 бейтаптын арасынан 9 балада СМКУ болгон: алардын ичинен 6 бала спондилит менен, 2 бала томук муунунун жана 1 бейтап чыканак муунун кургак учугу
менен ооруган. Изилдөөнүн дизайны ретроспективдүү. Натыйжалары. Акыркы 3 жылда Кыргыз Республикасында өпкөдөн
тышкаркы кургак учук оорулуулугунун акырындык менен төмөндө шүнүн фонунда сѳѳк-муун кургак учугунун учурларынын статистикалык олуттуу өсүшү байкалган (МК-1,3, 95% ИИ - 1,1-1,7, p< 0.001, ꭓ2).
Омуртканын кургак учугу – кургак учуктан келип чыккан таяныч-кыймыл аппаратынын бузулушунун эң кеңири таралган локализациясы (87,8%), Me - 87,7, М±м -87,9±0,67. Изилдөө тобунун арасында туруктуулук профилинин жыштыгы боюнча МБТ сезгичтиги сакталган эң кеңири таралган формалар (82,5%), андан кийин кургак учуктун көп дарыга туруктуу формасы (12%). Изилденген бейтаптардын 86,2% жана 84,6% учурларында дүмүрчѳктүү синдром жана абсцесс сыяктуу СМКУ татаалдашы - неврологиялык бузулуулардын өнүгүү стадиясында аныкталган, бул СМКУнун кеч аныкталгандыгынын чоң үлүшүн
көрсөтүп турат. Жыйынтыгы. Алынган маалыматтар сѳѳк-муун кургак учугунун формаларын хирургиялык дарылоонун заманбап ыкмалары менен айкалта эрте диагностикалоонун жана адекваттуу химиотерапиянын актуалдуулугун айкын көрсөтүп турат.

Киришүү. Жалал-Абад областында кан донорлорунда бруцеллезду
аныктоонун заманбап ыкмасы киргизилген, биздин изилдөөбүздө бруцеллезду аныктоонун ишенимдүүлүгү 100%ды түзөт, бул кандын компоненттерин инфекциялык жактан коопсуз кылууга мүмкүндүк берет.
Иштин максаты – кан донорлордун бруцеллездун диагностикасын
жакшыртуу жана ошону менен кандын компоненттерин инфекциялык
жактан коопсуз кылуу. Материалдар жана ыкмасы. Иште донорлордун маалыматтары келтирилген - 2024-жылга 4180 кан үлгүлөрү, алар бруцеллезду аныктоонун
жаңы ыкмасы менен текшерилген. Бруцеллезду аныктоонун эки ыкмасы катар колдонулган – Хедделсон ыкмасы жана Бруцелла Кумбс гелий карталары.
Жыйынтыгы жана талкуулоо. 2020-жылы Жалал-Абад областык кан
борборунда донорлордун абсолюттук санынын 1%ы оң же толук эмес
оң бруцеллез табылган. 2024-жылы Хедделсон ыкмасы менен 4180 донордук сыворотка үлгүлөрү изилденген, анын ичинен 28и оң жана шектүү деп табылган, бул оң учурлардын 100 пайызын түзгөн. Бул
Жалал-Абад областык кан борборунда кандын компоненттеринин жараксыздыгына жана ошого жараша каржылык чыгымдарга алып келген.
Буга байланыштуу донорлордун канынан бруцелланы аныктоонун жогорку тактык ыкмасы киргизилип, ага катарлаш жаңы ыкманы – гелий карталарын колдонуу менен скринингдик диагностика колдонулууда.
Натыйжада 21 донордо бруцеллезго оң реакция (бруцеллез оорусунун
оң учурларынын жалпы санынын 77%) аныкталды, ал эми 7 кан донорунда бруцеллез тастыкталган жок (тастыкталбаган учурлардын 23%), бул бизге шектүү реакцияларды жокко чыгарууга мүмкүндүк берет. 2020-жылдын маалыматтарына салыштырмалуу 2024-жылы Жалал-Абад областык кан борборунда бруцеллезду аныктоонун жаңы ыкмасын колдонуунун негизинде донорлордун абсолюттук санынын 0,5%ы оң жыйынтыкка ээ болгон. Кан донорлорунун бруцеллез оорусун аныктоонун жаңы ыкмасын ишке киргизүү менен бруцеллез оорусуна байланыштуу кандын компоненттеринин жараксыздыгы жана утилизациялоо Жалал-Абад областтык кан борборунун каржылык чыгымы 50%га
кыскарды. Жыйынтыгы.
1. Бруцеллезго донордук канды текшерүүнүн жаңы ыкмасын Бруцелла Кумбс гелий картасын колдонуу менен жүргүзүү сунушталат. Изилдөөгө ылайык, сезгичтик 100% көрсөттү жана натыйжаларды
чечмелөөдө Хедделсон аныктоо ыкмасына салыштырмалуу адам фактору жокко чыгарылат (тиешелүү түрдө сезгичтик 77%).
2. Гелий картасында Хедельсон ыкмасын колдонуу менен оң натыйжаларды кайра текшерүүдө 23% жалган оң натыйжалар аныкталг

Киришүү. Стоматологиялык «Витар» каражатынын жергиликтүү
дүүлүктүрүүчү таасирин жана аллергендик активдүүлүгүн, келемиштердин жон терисине аппликациялоо, ооз көңдөйүнүн былжыр чел кабыктарын нымдоо жана куйрук терисинин өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен кошулмасы жок каражат менен нымдоо түрүндө изилдөөдөлөр ишке ашырылган.
Изилдөө ыкмалары: стоматологиялык «Витар» каражаттын аллергендик жана жергиликтүү дүүлүктүрүүчү касиеттерин изилдөө.Материалдар жана ыкмалар. Патенттелген «Витар» каражатынын аллергендик жана жергиликтүү дүүлүктүрүүчү касиеттерин изилдөө үчүн 15 күндөн кем эмес карантинге алынган, салмагы 240-250 г., 8-9 жумалык 16 ак тукумдуу эркек келемиштер колдонулган. Изилдөөлөр дарылардын аллергендик касиеттерин баалоо боюнча методологиялык сунуштарга ылайык жүргүзүлгөн. Жергиликтүү дүүлүктүрүүчү таасири 5 баллдык көзгө көрүнгөн өзгөрүүлөр боюнча бааланган. Натыйжалар. Эксперименталдык келемиштердин ооз көңдөйүнүнбылжыр челинде, шилекей бездеринин түзүлүшүндө, куйрук жана жон
терисинин микропрепаратарында гистологиялык өзгөрүүлор байкалган эмес.
Жыйынтыгы. Стоматологиялык «Витар» каражатынын эксперименталдык изилдөөлөрү, ооз көңдөйүнүн былжыр чел кабыгына, жон жана куйрук терисине жергиликтүү дүүлүктүрүүчү же аллергендик таасирлери болгонун далилдеди.

Киришүү. Оор курч респиратордук инфекциялар (SARI) дүйнө жүзү
боюнча катталып, олуттуу өлүмгө жана ооруга алып келет. Кыргыз Республикасында SARIнин активдүүлүгүнө жана анын инфекциялык этиологиясынын өзгөрүшүнө мониторинг жүргүзүү үчүн күзөтчү көзөмөл
жүргүзүлөт. Изилдөөнүн максаты - 2023-2024-жылдардын акыркы эпидемиологиялык мезгилине карата Кыргыз Республикасындагы катуу курч респиратордук инфекциялардын эпидемиологиялык абалын баяндоо.
Материалдар жана ыкмалар. SARI учурлары 2023-жылдын 40-аптасынан 2024-жылдын 20-аптасына чейин сегиз күзөтчү стационардык
бөлүмдө SARI ооруканасына жаткырылгандардын системалык үлгү
лөрүн алуу аркылуу аныкталган. Мурун-тамактын тампондору мультиплекс диагностикалык системаларды колдонуу менен респиратордук вирустарга, грипп вирусуна жана COVID-19га сыналган.
Натыйжалар. Бул иштин жыйынтыгы көрсөткөндөй, катуу курч вирустук инфекциялар бардык курактагы топтордо кездешет, бирок 4 жашка чейинки балдар оорунун пайда болуу коркунучуна көбүрөөк
дуушар болушат. Алынган маалыматтар катуу курч респиратордук инфекциялардын жалпы жугуштуу оорулардын маанисин ачык көрсөтүп турат. Жыйынтыгы. Республикалык деңгээлде катуу курч респиратордук инфекцияларга күзөтчү эпидемиологиялык көзөмөл системасын улантуу жана өнүктүрүү өтө маанилүү. Бул SARIге жооп берүү үчүн саясаттарды жана программаларды жакшыртуу үчүн маанилүү.

Киришүү. Макалада Баткен шаарындагы клиникалык диагностикалык
лабораторияларда сапат менеджмент системасынын аткарылышынын
жана сакталышынын сапатына көзөмөл жүргүзүүнүн жыйынтыгы берилген. Адамдын биоматериалдары менен лабораториялык изилдөөлөрдү жүргүзүү процессинде жол берилгис каталарды аныктоо жана
алдын алуу үчүн клиникалык лабораториялык изилдөөлөрдүн сапатын
контролдоону ишке ашыруу боюнча кырдаалга талдоо жүргүзүлгөн.
Изилдөөнүн максаты . Баткен шаарындагы клиникалык диагностикалык лабораториялардын сапатын контролдоону талдоо. Материалдар жана методдор. Баткендеги үч клиникалык диагностикалык лабораториянын маалыматтарына талдоо жүргүзүлдү. 2022-жылдан тартып тандалган мезгилге жана 2024-жылдын 6 айына карата
жүргүзүлүүчү ички сапатты көзөмөлдөө жана тышкы баалоо көлөмүнө, ошондой эле клиникалык диагностикалык кызматкерлери туш болгон көйгөйлөргө өзгөчө көңүл бурулат.
Натыйжалар жана талкулоо. 2022-жылдан 2024-жылдын 6 айына чейинки мезгилде биздин тандалган лабораторияларыбызда 172 828 анализ жүргүзүлдү, анын ичинен 28,96% ички сапатты көзөмөлдөө процедурасы аркылуу жүргүзүлгөн. Баткендеги клиникалык диагностикалык лабораторияларда күнүмдүк сапатты көзөмөлдөөгө мүмкүн болбой калган көйгөйлөр да аныкталган. Алардын эң негизгилери: контролдоочу материалдарды жана реагенттерди жеткирүүнүн кечиктирилиши, жогорку квалификациялуу кызматкерлердин иштен кетүүсү
жана иштен чыккан анализаторлорду оңдоодогу кыйынчылыктар. Жыйынтыгы. Баткен облусунун лабораториялык кызматын жакшыртуу үчүн эмгек шарттарын жакшыртуу жана изилдөөлөрдүн сапатына
таасир этүүчү факторлорду четтетүү, аналитикага чейинки этапты фикациялоо, лаборатория кызматкерлеринин билим деңгээлин жогорулатуу боюнча окууларды үзгүлтүксүз жүргүзүү зарыл.

Киришүү. Суунун жетиштүү ченемде болуусу калкка медициналык кѳмѳк кѳрсѳтүүчү уюмдарда (медициналык пункттарда, амбулаторияларда, район аймагында жайгашкан мамлекеттик, улуттук жана жеке
менчик ооруканаларда) инфекциялык оорулардын алдын алуу боюнча
жогорку мүмкүнчүлүктү түзѳт.
Иштин максаты: Улуттук жана эл аралык (стандарттар) ченемдик документтердин талаптарына ылайык сууну саламаттык сактоо уюмдарынын лабораторияларында санитардык жана гигиеналык абалын
талдоо. Материалдар жана ыкмалар. Санитардык-гигиеналык, эпидемиологиялык, социологиялык жана статистикалык изилдөө ыкмалары. Социологиялык изилдөө жүргүзүү максатында лабораторияларды суу менен камсыздоо, санитария жана гигиена боюнча анкета иштелип чыккан. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты сактоо уюмдарынын
41 лабораториясында онлайн сурамжылоо жүргүзүлгөн. Кыргыз Республикасынын облустарынын контекстинде ичүүчү суунун сапатынын
микробиологиялык көрсөткүчтөрү боюнча ОАА жана МСЭКДепартаментинин №18 отчеттук формалары талдоого алынган. Натыйжалар жана талдоо. Изилдөөнүн жүрүшүндө саламаттыкты
сактоо уюмдарынын 41 лабораториясынын 88,6% борборлоштурулгансуу менен камсыздоого мүмкүнчүлүгү бар экени, 87,8% медициналык
жана башка кызматтарды көрсөтүү үчүн коопсуз ичүүчү суу менен камсыз болгондугу аныкталган. Изилденген уюмдардын жалпы санынан лабораториялардын 68,3% жергиликтүү борборлоштурулган канализация системасына туташтырылган; лабораториялардын 21,1% канализация системасы иштебей жаткандыгы аныкталган. Ошондой эле лабораторияларда ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар
үчүн дааратканалар жок экенин белгилей кетүү керек (ДМЧА). Жыйынтыгы. Изилдөөнүн натыйжалары суу булактарынын түрүнө, объекттин географиялык жайгашуусуна, алардын аймагында калктын
ден-соолугун коргоо маселелерин жакшыртууда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын мүмкүнчүлүктөрүнө жана кызыкчылыктарына жараша изилденген уюмдардын чарбалык-ичүүчү суу
менен камсыздоо системасы ар кандай экенин көрсөттү: Республикада бейтапка (амбулатордук жана стационардык), медицина кызматкерине
жана саламаттыкты сактоо уюмуна суунун сарпталышынын бекитилген нормалары жок. Суу керектөө стандарттарынын болушу саламаттыкты сактоо уюмдарына бейтаптар жана медициналык кызматкер үчүн санитардык жана гигиеналык нормаларды жана эрежелерди сактоо боюнча коопсуз шарттарды камсыз кылууга мүмкүндүк берет.

Киришүү. Макалада Бажы биримдигинин жана Евразия экономикалык биримдигинин (ТР ББ/ЕАЭБ) техникалык регламенттеринин талаптарына ылайык өлкөгө ташылып келинген жана Кыргыз Республикасынын (КР) аймагында өндүрүлгөн тамак-аш азыктарынын жана таңгак талган суунун үлгүлөрүнүн шайкештигин гигиеналык баалоо боюнча статистикалык маалыматтар талданат. Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо кызматынын Оорулардын алдын алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөлдөө борборлорунун лабораторияларынын физикалык жана химиялык көрсөткүчтөр боюнча сыноолорду/изилдөөлөрдү жүргүзүү мүмкүнчүлүктөрү каралды. Оорулар
дын алдын алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык
көзөмөл борборунун лабораторияларынын тамак-аш азыктарына жана таңгакталган сууга сыноолорду/изилдөөлөрдү жүргүзүүдө, аккредитациядан өтүүдө жана продукциянын шайкештигин тастыктоо үчүн ЕАЭБ сыноо лабораторияларынын бирдиктүү реестрине киргизүүдө муктаждыктары аныкталды.
Изилдөөнүн максаты.Оорулардын алдын алуу борборлорунун сыноо лабораторияларынын мүмкүнчүлүктөрүнө мониторинг жүргүзүү ме
нен Кыргыз Республикасынын аймагына ташылып келинүүчү жана өндүрүлгөн тамак-аш азыктарынын жана бөтөлкөдөгү суулардын Бажы жана Евразия экономикалык биримдиктеринин техникалык регламенттеринин талаптарына шайкештигин гигиеналык баалоого талдоо
жүргүзүү жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл. Материалдар жана методдор. Изилдөөдө КР Оорулардын алдын алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл борборунун санитардык-гигиеналык лабораториялары тарабынан 2023-жылга карата тамак-аш азыктарына жана бөтөлкөдөгү сууга лабораториялык изилдөөлөрдөн алынган маалыматтар талданган. Изилдөөнүн объек
тиси катары Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин №18 статистикалык отчеттуулук формасы пайдаланылды. Натыйжалар жана аларды талкуулоо. ББ/ЕАЭБ ТР боюнча четке кагылган тамак-аш азыктарынын жана азык-түлүк чийки затынын көлөмү 287 учурду түзөт, ал 150 427 кг жана текшерилген продукциянын жалпы санынын 0,84% түздү. Жыйынтыгы. Кыргыз Республикасындагы тамак-аш азыктарынын жана таңгакталган суунун химиялык коопсуздугуна талдоо продукциянын ББ/ЕАЭБ ТР талаптарына жооп бербөө деңгээли 3,6%дан көп эмес экендигин көрсөттү.

Киришүү. Биз ИСО 15189 эл аралык стандарты боюнча лабораторияларды аккредитациялоого даярдоодо колдонула турган корутундуларды жана сунуштарды иштеп чыктык, ошондой эле саламаттык сактоо уюмдарынын жетекчилерине лабораториялык адистер менен биргеликте бул татаал процесске катышууга жардам берет. Иштин максаты, бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму тарабынан иштелип чыккан жана С.Б. Данияров атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык квалификацияны жогорулатуу жана кайра даярдоо
институтунда ишке ашырылган Глобалдык лаборатория лидерлери программасынын (ГЛЛП) алкагында, саламаттыкты сактоо уюмдарынын лабораторияларынын улуттук аккредитация тутумунун ченемдик документтеринин талаптарын аткаруусуна жана ИСО 15189 боюнча
аккредитацияланышына тоскоол болгон жана Кыргыз Республикасынын лабораторияларында менеджмент системасын толук ишке киргизүүгө тоскоолдук кылган тоскоолдуктарды талдап чыкты. Материалдар жана методдор. Эл аралык документтерди, Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин лабораториялары
үчүн жоболорду жана Кыргыз аккредитациялоо борборунун документтерин талдоо, анын негизинде анкета/текшерүү баракчасы иштелип чыккан. Формулаларды жана EXCEL диаграммаларын колдонуу менен статистикалык талдоо, Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо
уюмдарынын администрациясынын өкүлдөрү жана лаборатория кызматкерлери тарабынан толтурулган 2020 текшерүү баракчалары. Натыйжалар жана талкуулар. Кыргыз Республикасындагы бардык лабораториялар ISO 15189 эл аралык стандартын карманышат. Бирок саламаттыкты сактоо уюмдарынын структурасында буга умтулган бардык лабораториялар үчүн аккредитациядан өтүү мүмкүнчүлүктөрү
бирдей эмес. Демек, Кыргызстанда ISO 15189 «Медициналык лабораториялар. Сапатка жана компетенттүүлүккө талаптар» боюнча лабораторияларды аккредитациялоого милдеттендирген документтер жок болгондуктан, аккредитацияга тоскоолдуктар келип чыгууда. Лабораториялык кызматтарды көрсөтүүнү жакшыртуу жана калктын ар кандай категориялары үчүн алардын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу үчүн сурамжылоонун бардык катышуучулары Кыргыз Республикасынын бардык лабораторияларында 15189 Эл аралык стандартын кир
гизүү боюнча аракеттерди активдештирүү үчүн даяр.
Жыйынтыгы. Кыргыз Республикасында лабораторияларды ИСО тарабынан аккредитациялоого милдеттендирген бир дагы өлкө документтери жок жана жеке лабораториялар гана лицензиялоодон/сертифи
кациядан өтүшү керек. Аккредитацияланган лабораториялардын кызматкерлерин материалдык жактан стимулдаштыруу механизмдери жок.
Саламаттык сактоо мекемелеринин администрациясынын жана жарым жартылай 3 жылга чейинки иш тажрыйбасы бар лабораториялык кызматкерлердин аккредитация жөнүндө билими аз жана ИСО боюнча окутуу жетишсиз.

Киришүү. Курч респиратордук вирустук инфекциялар жана сасык тумоо башка жугуштуу патологиялардын деңгээлинен ашып түшүү деңгээли жогору болгондугуна байланыштуу калктын ден соолугуна
олуттуу глобалдык коркунуч бойдон калууда. Жыл сайын бардык өлкөлөрдө КРВИ жана сасык тумоонун сезондук эпидемиялары катталат. Инфекциялардын бул тобу мамлекеттик бюджетке олуттуу экономикалык зыян келтирет, анткени кызматкерлердин эмгекке жарамсыздык күндөрү көбөйөт, ошондой эле диагностикага, дарылоого жана
оорунун кесепеттерин (өнөкөт өпкөнүн обструктивдүү оорулары, шишик, инсульт, жүрөктүн ишемиялык оорулары түрүндө) аныктоого багытталган материалдык чыгымдар көбөйөт. Жогоруда айтылгандарды эске алуу менен, республиканын калкы жыш
жайгашкан жана эпидемиялык эң чоң коркунучтуу жараткан Бишкек шаарынын (Кыргызстан), КРВИ жана сасык тумоонун көрсөткүчтөрүн изилдөө жана талдоо абдан актуалдуу. Изилдөөнүн максаты - Бишкек шаарында КРВИ жана сасык тумоо
менен ооругандардын көрсөткүчтөрүн талдоо, бул инфекциялардын алдын алуу жана инфекцияны көзөмөлдөө боюнча сунуштарды иштеп чыгуу. Материалдар жана методдор. Изилдөөнүн жүрүшүндө 2013-жылдан
баштап 2023-жылга чейинки мезгилде официалдуу материалдар
«Оорулардын мамлекеттик статистикалык каттоо» ретроспективдүү эпидемиологиялык талдоо жүргүзүлгөн. Төмөнкү маалымат булактары пайдаланылды: 1) №1 форма «Инфекциялык жана мите оорулары
боюнча отчет»; 2) № 18 «Оорулардын алдын алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл борборунун иши жөнүндө отчет» жылдык формасы. Статистикалык маалыматтарды иштеп чыгуу
жана талдоо үчүн Microsoft Excel пакети колдонулган. Натыйжалар. Оорулардын узак мөөнөттүү динамикасын талдоо
акыркы жылдары ОРВИ жана сасык тумоо менен ооругандардын туруктуу өсүшүн көрсөттү. Тобокелдик тобуна 1 жаштан 14 жашка чейинки балдар, аялдар жана Бишкек шаарынын Биринчи Май районунун тургундары кирди. Оорунун көбөйүшү күз-кыш мезгилинде катталып, эң жогорку чеги декабрда катталган. Патогендердин этиологиялык түзүмүндө аденовирустар, риновирустар, респиратордук синцитиалдык вирустар, парагрипп вирустары, метапневмовирустар, ошондой
эле A (H1N1)-09 (swin), А (H3N2) жана В гриппинин вирустары басым дуулук кылган. Аныкталган А жана В вирустары өтө вируленттүү жана калктын ден соолугуна олуттуу коркунуч туудурган эпидемияларды
жаратууга жөндөмдүү. Жыйынтыктар. Бишкек шаарында курч респиратордук вирустук инфекциялар жана сасык тумоо менен ооругандардын жогору болушун
жана өсүү тенденцияларын анакталды, өзгөчө Бишкек шаарынын Биринчи Май районунун жашоочулардын арасында, балдар (1-14 жаштагы) жана аялдар арасында, инфекциялардын күз-кыш мезгилдү
үлүгү, эпидемиялык коркунучту алып келген вирустардын басымдуулугу, жооптуу мамлекеттик органдарга бул оорулардын мониторингине, алдын алууна, эрте диагностикалоого жана аларга каршы
күрөшүүгө багытталган комплекстүү чараларды иштеп чыгуу жана
аларды ишке ашыруу сунушталат.

Киришүү. Жүрөк-кан тамыр оорулары дүйнө жүзү боюнча өлүмдүн негизги себеби болуп саналат. Алар жыл сайын болжол менен 17,9 миллион адамды өлтүрүп, дүйнө жүзү боюнча бардык өлүмдөрдүн 31%
түзөт. Бул өлүмдөрдүн 85%ы жүрөктүн ишемиялык оорусунан (ЖИО)
жана инсульттан болгон. ЖИО көптөгөн өлкөлөрдө өлүмдүн эң кеңири таралган себептеринин бири болуп саналат. Миллиондогон адамдар бул оорудан жапа чегишет жана бул оорулуулардын, алардын үй бүлөлөрүнүн жана бүтүндөй коомдун жашоосуна олуттуу таасирин тийгизет. Ушуга байланыштуу ЖИО таралышын жана өлүмүн изилдөө,
ошондой эле себептерин жана тобокелдик факторлорун аныктоо абдан актуалдуу. Изилдөөнүн максаты. Кыргызстанда жүрөктүн ишемиялык оорусунун таралышын, өлүмүн жана тобокелдик факторлорун баалоо, ден соолукту сактоо жана чыңдоо, жүрөктүн ишемиялык оорусунун алдын алуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу.
Материалдар жана методдор. Изилдөө үчүн материал болуп Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин Электрондук ден соолук борборунун, Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитетинин жана Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун медициналык-статистикалык көрсөткүчтөрү алынды. Расмий булактар
дан алынган маалыматтардын мазмунуна талдоо жүргүзүлдү. 2000-2019-жылдар аралыгында таралышынын, оорунун жана өлүмдүн ретроспективдүү эпидемиологиялык изилдөөсү жүргүзүлгөн. Статистикалык маалыматтарды иштеп чыгуу Microsoft Excel тиркеме пакетинин жардамы менен аткарылган. Натыйжалар. Калктын оорулуулугун талдоодо ар кандай патологиялардын басымдуу экендиги аныкталган, алардын арасында дем алуу органдарынын оорулары, тамак сиңирүү органдарынын оорулары, инфекциялык жана мите оорулары, сийдик-жыныс системасынын оорулары, ошондой эле жаракаттар жана уулануулар көбүрөөк көңүл Өлүмдүн себептеринин түзүмүндө негизги орунду кан айлануу системасынын оорулары (52,3%) ээлейт, андан кийин шишик оорулары
(10,5%), дем алуу органдарынын оорулары (6,8%), COVID-19 (6,1%), жаракаттар жана уулануулар турат. (5,6%) жана перинаталдык мезгилде пайда болгон оорулар (4,0%). Кан айлануу системасынын ооруларынын нозологиялык формаларын талдоодо биринчи орунда жүрөктүн ишемиялык оорусу (ЖИО), андан кийин инсульт, гипертония, кардиомиопатия, миокардит жана эндокардит, ошондой эле кан
айлануу системасынын башка оорулары турат.Жүрөктүн ишемиялык оорусунан өлүм инсульттан 2,5-3,0 эсе, кан айлануу системасынын башка ооруларынан 22,3 эсе жогору экени аныкталган. Өлүмгө өбөлгө түзгөн тобокелдик факторлорун талдоодо, тобокелдик факторлорунун жалпы санынын 25% түзгөн рационалдуу тамактануу эң чоң мааниге ээ экенин көрсөттү. Кыргызстанда бул көрсөткүчтү Европа аймагындагы өлкөлөрүнүн көрсөткүчөрү менен салыштырганда 6% жогору экен, Евросоюз өлкөлөрүндөгү көрсөткүчөрү менен - 10% жогору экен. Экинчи орунда кан басымы жогору адамдар, андан кийин тамеки чегүү, холестеролу жана дененин массасынын индекси жогору жана абанын булганышы турат. Бул маалыматтар оорунун алдын алуу жана калктын ден соолугун чыңдоо боюнча комплекстүү иш-чараларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу зарылдыгын көрсөтүп турат. Жыйынтыктар. Калктын көбөйүшү, коомдун картаюусу жана жугуштуу эмес оорулардын кеңири таралышы, тобокелдик факторлорунун
таасиринин көбөйүшү менен бирге өлүмдүн жана майыптуулуктун (анын ичинде жүрөктүн ишемиялык оорусу, инсульт, рак жана башка патологиялар) көбөйүшүнө шарт түзөт. Бул калктын саламаттыгын сактоо жана чыцдоо боюнча Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан кечиктирилгис жана үнөмдүү профилактикалык иш-чаралардын зарылдыгын көрсөтүп турат. Жүрөк-кан тамыр ооруларына каршы күрөшүүдө медициналык жардамдын бардык
деңгээлдеринде (профилактикалык, диагностикалык, терапиялык жана
реабилитациялык) тез арада чечүүнү талап кылган көйгөйлөр бар экендигин билдирет. Алдын алуу иш-чаралары (биринчи, экинчи жана үчүнчү деңгээлдеги профилактика) талаптагыдай деңгээлде жүргүзүлбөйт. Кыргызстандын алдын алуу демилгелерин координациялоо жана ишке ашыруу үчүн жооптуу коомдук саламаттыкты сактоо кызматы жетишсиз каржылоого туш болуп жана жугуштуу
ооруларын алдын алууга кана басым жасайт. Бул натыйжасыз операцияларга, эскирген инфраструктурага жана адам ресурстарынын жетишсиздигине алып келет. Натыйжада, азыркы саламаттыкты сактоо
системасы жаңы чакырыктарга туруштук бере албайт, өзгөчө жүрөккан тамыр оорулары, жаңы шишиктер, өпкөнүн өнөкөт обструктивдүү оорусу, кант диабети жана COVID-19 сыяктуу жаңы оорулардын эпидемиясында

Киришүү. Асбестти өнөр жайда колдонуу жумушчулардын ден соолугуна болгон тобокелдиги менен байланыштырылат. Асбестоцемент өндүрүүчү ишканалардагы жумуш орундарында коопсуз эмгек шарттарын камсыз кылуу үчүн тобокелдиктерди башкаруу системасын иштеп чыгуу зарыл. Максаты: Беларусь Республикасында асбест-цемент продуктуларын өндүрүүдө жумушчулардын ден соолугуна болгон кесиптик тобокелдикти башкаруу боюнча гигиеналык иш-чараларды илимий жактан негиздөө жана иштеп чыгуу.
Материалдар жана ыкмалары. Изилдөөлөр республиканын асбест-цемент продуктыларын чыгаруу боюнча алдыңкы орундагы ишкананын базасында жургузулду. Эмгек шарттарын изилдөө үчүн өндүрүштүк
лабораториялык контролдун маалыматтары жана жеке изилдөөлөрдүн
жыйынтыктары колдонулган. Ден соолуктун абалы убактылуу эмгекке жарамсыздык менен ооругандардын маалыматтарынын анализинин, мезгил-мезгили менен жүргүзүлгөн медициналык текшерүүлөрдүн, ошондой эле зыяндуу мезотелиома оорусу боюнча республикалык маалыматтардын негизинде изилденген. Натыйжалар жана талдоо. Минералдык булалардын негизиндеги курулуш продукциясын өндүрүүдө негизги жагымсыз өндүрүштүк факторлор аныкталды, аларга фактордук жана комплекстүү гигиеналык баа берилди, жумушчулардын дем алуу органдарына чаңдан болгон оордуктар белгилүү болду. Жумушчулардын ден соолугуна болгон кесиптик тобокелдик деңгээли аныкталды. Жыйынтыктар. Жумушчулардын ден соолугуна болгон кесиптик тобокелдиктин алгылыктуу деңгээлин камсыз кылууга багытталган, чаң факторуна гигиеналык баа берүүдө жумушчулардын ден соолугуна
канцерогендик тобокелдикти да жана ошондой эле минералдык булалардын аэрозолдорунун фиброгендик коркунучун да толук эсепке
алууга мүмкүндүк берүүчү нормативдик-укуктук жана инструктивдүү методикалык документтердин комплекси иштелип чыккан.

Киришүү. Макалада хризотил-асбестти камтыган чаңга дуушар болгон
такшалган аялдардын мурун көңдөйүнүн былжыр челинин (МКБЧ) жана жаак буккал эпителийинин (ЖБЭ) цитологиялык абалы жөнүндө маалыматтар берилген. Изилдөөнүн максаты – "Костанай минералдары"АК хризотил-асбест өндүрүшүндө иштеген аялдардын МКБЧ жана ЖБЭ -деги алыскы цитологиялык өзгөрүүлөрдү баалоо.
Материалдар жана изилдөө методдору. Мурун секрециясынын цитологиялык курамын аныктоо аркылуу МКБЧ абалын изилдөөдө ма
анилүү методикалык ыкма риноцитограмма жана жаак эпителийин изилдөө болуп саналат. Натыйжалар жана талкуу. Изилдөө хризотил камтыган чаң менен байланышта иштеген стажерлордо нейтрофилдердин жана эпителий клеткаларынын кыйратуучу өзгөрүшүнө тенденцияларды тапты.
Иммунокомпетенттүү клеткалардын фагоцитардык активдүүлүгүнүн
жогорулашын жана байланыш мезгилинде иштеген аялдарда клеткалык иммунитеттин активдешүүсүн көрсөткөн макрофагдардын саны көбөйгөн. Жыйынтыктар.Деструктивдүү өзгөрүүлөрдү көрсөткөн кечиктирилген эффекттерди баалоодо эң көрүнүктүү көрсөткүчтөр кариорексис менен клеткалардын көбөйүшү жана нормалдуу эпителий клеткаларынын азайышы болуп саналат, алардын мааниси асбест камтыган чаң менен байланышта болгон адамдарда максималдуу болгон жана изилденген калган эки топтун адамдарында олуттуу айырмаланууну уланткан.

Киришүү. Макалада хризотил-асбест камтыган чаңга дуушар болгон кызматкерлердин ооруга чалдыгуусунун маалыматтары берилген. Изилдөөнүн максаты - ооруга чалдыгууга талдоо жүргүзүү жана убактылуу эмгекке жарамсыздыктын себептери боюнча «Костанай минералдары» АК кызматкерлеринин ден соолугунун абалына баа берүү. Материалдар жана изилдөө методдору. 2012-жылдан тартып 2022-жылга чейинки мезгил ичинде ЗВУТ көрсөткүчтөрү хризотил ишканасынын кызматкерлеринде талдоо жүргүзүлгөн. Изилдөөнүн объекти катары «Костанай минералдары» АК хризотилин байытуу менен алектенген кызматкерлердин звеносу жөнүндө маалыматтар колдонулган. Натыйжалар жана талкуу. 2012-2015-жылдардагы мезгилде оорунун көрсөткүчтөрүнүн жылдар боюнча деңгээли 2 жыл аралыгында «өйдөылдый» аралыгы менен толкун сымал жүрүп, жалпы өсүү тенденциясы болгон. 2016-жылдан тартып сызыктуу эмес тенденция менен оорулардын көрсөткүчтөрүнүн төмөндөшү катталды, ал 2020-жылга карата
ооруган адамдарда 7,1% га; учурларда 6,8% га, күндөрдө 18,9% га
төмөндөгөн.
Жыйынтык. Жогоруда баяндалгандардын негизинде, Е.Л. Ноткин
боюнча «Эмгекке жарамдуулугун убактылуу жоготууга учуроо көр
сөткүчтөрүн баалоо» шкаласына ылайык, ОК кызматкерлеринин
ооруга чалдыгуу көрсөткүчтөрүн учурлар боюнча – «орточо», эмгекке
жарамсыздык күндөрү боюнча – «ортодон жогору» деп баалоого болот.

Киришүү. Хризотил асбести - табигый минерал, булалуу түзүлүштөгү күйбөй турган материал. Серпентин тобуна кирет, хризотил дагы ак асбест деп да аталат. Курулуш, жылуулук өткөрүүчү, отко чыдамдуу материалдар катары колдонулат. Бүткүл Дүйнөлүк Саламаттык сактоо Уюмунун маалыматы боюнча, хризотил асбести алмаштыруучу көп төгөн булалар адамдын ден соолугуна салыштырмалуу азыраак коркунуч келтирет, бирок кээ бир алмаштыруучу булалардын канцерогендик
коркунучу жогору деп таанылган. Кыргыз Республикасында хризотил асбест колдонулган ишканада иштеген жумушчулардын эмгегин баалоо боюнча изилдөөлөр аз. Изилдөөнүн максаты - өндүрүштүк чөйрөдөгү зыяндуу жана кооптуу факторлордун таасирин төмөндөтү үчүн асбест-цемент продукциясын
өндүрүүдө иштеген жумушчулардын эмгек шарттарына гигиеналык баа берүү. Материалдар жана ыкмалар. Иште гигиеналык, медициналык-демографиялык, статистикалык жана башка изилдөө ыкмалары колдонулган. Асбестоцемент продукциясын чыгаруучу ишканада (трубалар жана шиферлер) абанын үлгүлөрү алынып, жумушчу зонасында абанын чаӊдуулугу изилденген; «Кант ТШИ» ЖЧКсынын негизги жана көмөкчү жумуш орундарындагы жумушчу зонасында абанын микроклиматтык параметрлерин (температура, салыштырмалуу нымдуулук жана кыймылдын ылдамдыгы) өлчөө иштери жүргүзүлгөн. Жумушчулардын ден соолугунун абалын изилдөө үчүн медициналык документтер, отчеттук формалар чогултулган. Натыйжалар жана талдоо. Жумушчу зонасындагы абанын чаӊ болуу деӊгээлин жана микроклиматтык параметрлерди изилдөө боюнча
алынган жыйынтыктар асбест-цемент продукциясын өндүрүү ишканасында иштеген жумушчулардын эмгек шарттарына гигиеналык мүнө здөмө берүүгө мүмкүнчүлү берди. Оорунун эмгекке жарамдуулугун
убактылуу жоготкондугу тууралуу маалыматтарын изилдөөнүн негизинде жумушчулардын ден соолугунун абалына баа берилген. Жыйынтыгы. Жумушчу зонанын абасындагы чаңды жана микроклиматтык параметрлерди өлчөөнүн жыйынтыктары асбест-цемент продукциясын өндүрүүдө иштегендердин эмгек шарттарын баалоого жана ишкананын жумушчуларынын эмгек шарттарын жакшыртуу боюнча практикалык сунуштарды берүүгө мүмкүндүк берди.

Киришүү. Өпкөнүн залалдуу шишиктери дүйнө жүзү боюнча онкологиялык оорулардан өлүмгө алып келүүчү эң негизги себеп болуп эсептелет. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун (ДСУ) статистикасына
ылайык, жыл сайын 2,21 миллион адамда өпкөнүн залалдуу шишиктери аныкталат (бул жалпы онкологиялык оорулардын 14% түзөт),
жана 1,79 миллион адам бул оорудан каза болот (жалпы өлүмдөрдүн 15,7%). SARS-CoV-2 коронавирус пандемиясынын жайылышы өпкөнүн залалдуу шишиктери менен жабыркаган бейтаптарга медициналык жардам көрсөтүүдө олуттуу кыйынчылыктарды жаратты. Өпкөнүн залалдуу шишиктери менен жабыркаган бейтаптарда ооруга байланыштуу, ошондой эле жүргүзүлгөн дарылоо ыкмаларынан улам иммунитет кескин төмөндөйт. Бул COVID-19га карата организмдин сезимталдыгын жогорулатат жана оорунун оор түрлөрүнүн чыгуу коркунучун көбөйтөт. Демек, ар кандай онкологиялык оорулары жана башка коштоочу оорулары бар адамдар оорунун оор түрүнө кабылганда тобокелдикке көбүрөөк дуушар болушат. Бул обзордо адамдын коронавирусунун, анын ичинде SARS-CoV-2нин келип чыгышы жана эволюциясы тууралуу дүйнөлүк илимий адабияттардын маалыматтары берилет. Ошондой эле оорунун жүрүшүн татаалданткан жана прогнозду начарлаткан тобокелдик факторлору, коштоочу оорулардын кесепеттери каралат. Мындан тышкары, SARS-CoV-2нин эволюция сынын COVID-19 диагностикасына тийгизген таасири талданат. Ошондуктан медициналык коомчулук келечектеги коронавирус инфекциясынын жаңы варианттарына жана чыгышына даяр болушу керек. Изилдөөнүн максаты. Адамдын коронавирусунун, айрыкча SARS-CoV-2нин жана анын варианттарынын өпкөнүн залалдуу шишиктеринин диагностикасына, клиникалык жүрүшүнө жана прогнозуна тийгизген таасирин изилдөө. Материалдар жана ыкмалар. Адамдын коронавирусунун келип чыгышы жана эволюциясы, анын ичинде SARS-CoV-2 жана анын варианттары боюнча дүйнөлүк илимий адабияттардын маалыматтары кенен изилденген. Натыйжалар жана талкуулоолор. Илимий адабияттардын жана жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн негизинде COVID-19 пандемиясы онкологиялык оорулар, айрыкча өпкөнүн залалдуу шишиктери менен жабыркаган бейтаптардын диагностикасына жана дарылоосуна олуттуу таасирин тийгизгени аныкталды. Негизги көйгөй коронавирус пневмониясын жана өпкөнүн залалдуу шишиктерин дифференциалдык диагностикалоонун татаалдыгы, ошондой эле иммунитети начар бейтаптарда оорунун оор жүрүшү болду. Кошумча чектөө чаралары жана медициналык тактикадагы өзгөрүүлөр, мисалы, дистанттык консультацияларга өтүү, операцияларды жана скринингдик процедураларды кийинкиге калтыруу абалды начарлатты. Жыйынтык. Чет элдик адабияттардын жана жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн маалыматы боюнча COVID-19 пандемиясы өпкөнүн залалдуу шишиктери менен жабыркаган бейтаптарды дарылоо жана алардын прогнозуна терс таасирин тийгизген. Медициналык коомчулук келечектеги пандемияларга өз убагында жооп кайтаруу үчүн бул тажрыйбаны эске
алышы керек. Өзгөчө көңүл онкологиялык ооруларды жаңы инфекциянын чыгышы шарттарында диагностикалоо жана дарылоо стратегияларын иштеп чыгууга бурулушу зарыл.

Киришүү. Бул макалада нейрохирургиялык патологиялардагы мээнин дислокациялык синдромунун этиологиясына, дислокациянын түрүнө жана даражасына көз каранды болгон патогенези жана клиникасы боюнча суроолорду ата мекендик жана чет элдик илимий адабияттардагы маалыматтар каралган. Изилдөөнүн максаты. нейрохирургиялык патологиялардагы мээнин дислокациялык синдромунун дарылоонун натыйжалуулугун жакшыртуу. Материалдар жана ыкмасы. Ар кандай нейрохирургиялык патологиялардагы мээнин дислокациялык синдромунун баардык заманбап илимий жана адабий маалыматтарга талкуу жана анализ жүргүзүлгөн. Натыйжалар жана талкуу. Неврологдор жана нейрохирургдар үчүн дислокация синдромдорунун (ДС) жүрүшүнө жана натыйжаларына жана оптималдуу дарылоо тактикасын тандоого мээнин фокалдык жабыркоосунун нозологиялык формаларынын таасири чоң илимий жана клиникалык кызыгууну туудурат. ДС көйгөйлөрүнө арналган олуттуу илимий изилдөөлөрдүн көпчүлүгү баш мээнин катуу травматикалык жаракатынын фонунда курч мээнин дислокациясы менен байланышкан. Ошол эле учурда, мээнин өзөгүнүн тыгылуусунун тигил же бул түрүн пайда кылышы мүмкүн болгон мээнин фокалдык жабыркалышынын кеминде алты тобу белгилүү. Аларга төмөнкүлөр кирет: ар кандай гистологиялык түзүлүштөгү мээ шишиктеринин чоң тобу, кутулгуз баш мээге кан куюлуулар, мээнин травмалык жабыркашы, анын ичинде мээнин контузиясынын массивдүү аймактары менен айкалышта мээнин челкабыктарынын жана интрацеребралдык гематомалар, гиганттык арахноидалдык жана мите кисталар, ошондой эле ар кандай келип чыккан мээнин абсцесстери. Жыйынтыгы. Ошентип, патогенези боюнча ата мекендик жана четөлкөлүк адабияттарды карап чыгууну жыйынтыктап, мээнин нейрохирургиялык патологияларындагы дислокация синдромунун клиникасы,
дислокациянын этиологиясына, түрүнө жана стадиясына жараша. Нейрохирургиялык патологиялардагы дислокация синдрому менен ооруганоор бейтаптарды дарылоо ыкмасын тандоодо консенсус жок деп айтууга мүмкүндүк берет - бүгүнкү күндө ал талаштуу жана толугу менен чечилбеген бойдон калууда жана аягына чыга элек. Ушуга байланыштуу пациентти дарылоонун натыйжаларын жакшыртууга багытталган нейрохирургиялык патологияга жана дислокация даражасына жараша хирургиялык тактиканын так алгоритмдерин иштеп чыгуу актуалдуу бойдон калууда.